نقد فیلم همنت (Hamnet) | مرگ و چرخه جاودانگی

کلوئی ژائو را با فیلم سرزمین خانه‌به‌دوش‌ها (Nomadland) می‌شناسیم. سینمای او، سینمای انسان‌های فراموش‌شده است، آدم‌هایی سرگردان و بی‌نام‌ونشان. روایت‌هایی که قهرمان‌هایشان نه قرار است مدالی بگیرند و نه به فتح آرزوهای دورودراز بروند. ژائو در آثارش به‌دنبال نمایش معنای زندگی و احساسات مخفی شده به مخاطب است، چیزی که کارنامه‌ی این کارگردان را به‌سمت سینمای انسانی و سکوت‌های عمیق می‌برد. حالا همنت جدیدترین اثر این کارگردان است، فیلمی که اکنون در بالاترین پله‌ی کارنامه‌ی کاری این فیلمساز قرار دارد.

در ادامه داستان فیلم لو می‌رود

همنت پخته‌ترین فیلم کلوئی ژائو است، چراکه این فیلمساز یادگرفته تا همان همیشگی خودش باشد اما در قالب استعاره و در معناهایی دورتر. در ظاهر فکر می‌کنیم که همنت از جهان دائمی این کارگردان فاصله گرفته اما در لایه‌هایی عمیق‌تر او همچنان به جهان روایی خودش پایبند است. آدم‌های همنتِ کلوئی ژائو، خانواده‌ی شکسپیرها هستند اما ژائو، ویلیام شکسپیر را از هسته‌ی اصلی روایت‌اش دور می‌کند و فوکوس‌اش را روی همسر او، یعنی اگنس قرار می‌دهد؛ زنی که در سایه‌ی ویلیام شکسپیر نه ما و نه تاریخ می‌شناسیمش. حالا باز هم ژائو به‌سراغ یک آدم فراموش‌شده‌ی دیگری می‌رود اما نه از دل داستان انسان‌های حاشیه‌نشین بلکه از دل داستان خانواده‌ای که تاریخ نمی‌تواند فراموش‌اش کند و این قطعا یکی از توئیست‌های جذاب کارنامه‌ی ژائو خواهد بود.

در همین پرده‌ی ابتدایی متوجه می‌شویم که شخصیت جذاب و استخوان‌دار ژائو همین اگنس است. اوست که عجیب رفتار می‌کند و گویی با خود رازهای زیادی دارد. ژائو از همان ابتدا اگنس را به ما نشان می‌دهد. درواقع فیلم با او شروع می‌شود، ساحره‌ای با موهای مشکی که در کنار درختی خوابیده است. طبیعت در این فیلم دوباره برای کلوئی ژائو کارکردی روایی پیدا می‌کند. همانطور که در Nomadland، طبیعت همچون شخصیتی عمیق فرن را در آغوش گرفته بود، در همنت نیز همینگونه است با این تفاوت که قهرمان قصه بخشی از طبیعت است و طبیعت هم دو روی متفاوت دارد. طبیعت همنت، طبیعتی کهن‌الگویی است، عنصری که هم می‌زاید و هم جان پسر اگنس را می‌گیرد.

طبیعت در این فیلم خاصیتی به‌شدت عمیق دارد. اگنس بر این باور است که طبیعت تنها زندگی می‌دهد، به‌همین دلیل اصرار دارد تا در کنار درخت محبوبش زایمان کند. وقتی هم که فرزندش می‌میرد، نمی‌تواند هولناکی روی دیگر طبیعت را درک کند و در سوگ فرزندش می‌ماند. طبیعت و جنگل نمادی از ناخودآگاه جمعی هستند، عناصری که قرار است زندگی اگنس را دگرگون کنند، هم به او ببخشند و هم از او بازپس گیرند. وقتی طبیعت فرزند اگنس را می‌گیرد، فیلم شروع می‌شود و این شخصیت در جایگاه کسی که نتوانسته به فرزندش زندگی ببخشد، ایمان خودش را از دست می‌دهد. روایت، بعد از مرگ همنت برای اگنس تبدیل به تمرینی برای کنار آمدن با سوگ و فقدان می‌شود.

اهمیت کلوئی ژائو به طبیعت، اثرش را از تبدیل شدن به یک اثر تاریخی و زندگی‌نامه‌ای دور می‌کند. هدف او اصلا پرداختن به ویلیام شکسپیر نیست، بلکه ژائو در کشاکش نمایش نیروهای عظیمی است که در طبیعت و نهاد انسان قرار دارد. اما چرا ژائو اینقدر به طبیعت اهمیت می‌دهد؟ طبیعت در آئین‌های باستانی تجلی چرخه‌ی روح و زندگی است. اصطلاحی بود که اگر کسی می‌مرد، می‌گفتند روح‌اش به چرخه بازگشته است. حالا ژائو بسیاری از المان‌های طبیعت، مثل درخت، جنگل، گیاهان، شاهین، نور خورشید و... را به‌صورت موتیف‌های تکرارشونده‌ای پرداخت می‌کند تا به این نمایش برسد که تراژدی از مرگ می‌آید و هنر هم از مرحله‌ی آخر سوگواری. کلوئی ژائو بر این باور است که چرخه طبیعت، مرگ را به جاودانگی تبدیل خواهد کرد. تراژدی هملت از چرخه‌ی تولد تا مرگ همنت تولد یافته و هنر مخلوق رنج انسان است.

از دید ژائو درنهایت این هنر و عشق است که آدمی را نجات می‌دهد. انسان در همان چرخه‌ای که آسیب‌دیده درنهایت هم درمان می‌شود. طبیعت آن هنگامی که همنت را به چرخه برمی‌گرداند، هملت را خلق می‌کند، روندی که تا زمان حیات آدمی ادامه پیدا خواهد کرد. اما دوباره به شخصیت اگنس بازمی‌گردیم. اگنس کارکتر مورد علاقه‌ی کلوئی ژائو در این فیلم است. در ابتدای مطلب گفتم که او یکی از نگهبانان طبیعت است. کسی که به زودی کافر می‌شود. اگنس ایمانش را از دست می‌دهد، او خیال می‌کند که راز طبیعت را می‌داند، درواقع او هیچ چیزی نمی‌داند! اگنس خبری از این چرخه ندارد. ژائو او را در مسیر بی‌ایمانی قرار می‌دهد، همه چیزش را می‌گیرد، شک به دلش می‌اندازد و ویلیام را محکوم به تفاوتی می‌کند.

ژائو این دیدگاه را نه تنها با استفاده از سبک روایی بلکه در سبک بصری و کارگردانی‌اش نیز نمایش می‌دهد. وقتی اگنس به لندن می‌رود تا شاهد آخرین قسمت از چرخه‌ی طبیعت یعنی جاودانگی باشد، می‌بیند که همه، به‌جز او مرگ را پایانی بر زندگی آدمی نمی‌بینند. آدم‌های اطرافش همانند اگنس دستان خود را به‌سوی هملت دراز می‌کنند تا شاهد این جاودانگی و عبور از مصیبت باشند. درواقع آدم‌ها به‌دنبال ابژه جاودانگی هستند، ایده بزرگی را از مرگ بیرون بکشند و به عمق معنای طبیعت اضافه کنند. حالا اگنس دیگر پی می‌برد که نه مادرش مرده و نه فرزندش. آن‌ها به چرخه بازگشته‌اند اما به شکلی دیگر. حالا همنت در جائی ظاهر می‌شود که هنگام مرگش آنجا بود، صحنه نمایش پدرش! حالا دیگر همه چیز دوباره به ابتدای خودش برگشته و چرخه کامل شده است.

ژائو تماشاگر را برای پیدا کردن ابژه‌هایش به درون طبیعت می‌فرستد. فیلمساز جواب همه چیز را در طبیعت می‌داند. گودال‌ها و چارچوب‌ها برای ژائو کارکردی پورتال‌گونه برای رسیدن به طبیعت دارند. اگنس در کنار گودالی خوابیده است، همنت از چارچوبی تاریک و عمیق وارد جاودانگی می‌شود. اینها همگی نمادهایی از زنانگی هستند برای تماشاگری که مسیر را از دید ژائو گم کرده است. جنگل در همنت جایی است که ماهیت‌های سرکوب‌شده آشکار می‌شوند و دست طبیعت رو می‌شود. همانجائی که التیام اتفاق می‌افتد. به‌همین دلیل مهم‌ترین چالش‌های روایی فیلم در پیوستگی با طبیعت رخ می‌دهد. اصرار ژائو به نمایش طبیعت، به‌نحوی اصراری است بر بازگشتن انسان به خودش. اگنس که ژائو او را به‌عنوان یک الهه قلمداد می‌کند، در سکانس پایانی، قهرمانش را دوباره به درون طبیعت سوق می‌دهد، جائی که همنت قرار است از یک چارچوب به سرزمین مردگان برود.

همنت یک دوباره‌آفرینی از اسطوره‌های یونانی نیز هست. ژائو این اسطوره‌ها را نه به صورت مستقیم، بلکه به صورت مدرن بازآفرینی می‌کند. بکارگیری همه‌ی این عناصر کهن‌الگویی از سمت فیلمساز، همنت را به این سمت‌وسو می‌کشاند که نشان دهد، انسان در سرنوشت خودش چندان آزاد نیست و این گره‌های جمعی ناخودآگاه هستند که گاها برایش تصمیم‌گیری می‌کنند. کلوئی از همان ابتدا از این افسانه‌ها به‌عنوان زیرمتن‌هایی قوی استفاده کرده است. زمانی که ویلیام شکسپیر ، داستان اورفئوس و اوریدئوس را برای اگنس در جنگل روایت می‌کند، کلوئی ژائو در حال ترسیم مسیر درام است.

شکسپیر برای اگنس تعریف می‌کند که اورفئوس (نماد شاعرانگی) پس از مرگ اوریدیس به جهان زیرین می‌رود تا او را بازگرداند اما به‌شرطی که تا رسیدن به جهان زندگان به پشت سر نگاه نکند. ولی اورفئوس سرش را برمی‌گرداند و اوریدیس را از دست می‌دهد. این افسانه درنهایت تعبیری می‌شود بر فقدان، ایمان، شک (که اگنس دچارش می‌شود) و اصرار آدمی بر بازگرداندن هر آنچه که از دست رفته است. همه‌ی این‌ها در ادامه‌ی فیلم لایه‌به‌لایه با شروع اتفاقات در درام به حرکت درمی‌آیند. پس از مرگ همنت و رفتن او به جهان زیرین ویلیام مانند اورفئوس در تلاش است تا با خلق تراژدی هملت، او را بازگرداند. از همین روی شکسپیر اورفئوس می‌شود و صحنه نمایش تراژدی هملت تلاش او برای سفر به جهان مردگان.

همنت، اثری به‌شدت عمیق است، فیلمی با فیلمنامه‌ای حساب‌شده و چندوجهی. کلوئی ژائو برای ساخت جدیدترین اثرش دست به استفاده از اسطوره، فلسفه، نماد و تاریخ می‌برد و بدون اینکه ساختار فیلمنامه‌اش را بهم بریزد لایه‌به‌لایه از آن‌ها استفاده می‌کند. همنت نه در قامت یک اثر زندگی‌نامه‌ای و تاریخی بلکه در قالب روایتی از بازخلق اسطوره‌ است. سبک روایی همنت با قاب‌بندی‌ها، نورپردازی‌ها و میزانسن‌های قابل اتکای کلوئی ژائو همراه می‌شود و جهانی را خلق می‌کند که درش می‌توان به جواب پرسش‌های زیادی در رابطه با مرگ و سوگ رسید. همنت تاریخچه‌ای است بر اینکه چگونه هملت خلق شد، چگونه سوگ تبدیل به یک تراژدی هنری شد.