قسمتهای پنجم و ششم فصل سوم حلقههای قدرت نشان میدهد که سریال با وجود انسجام مضمونی همچنان درگیر ضعفهای اقتباسی است. همراه زومجی باشید.
سریال حلقههای قدرت در دو قسمت پنجم و ششم فصل سوم خود منتشر شد. این سریال که در دو فصل ابتدایی خود نتوانست مخاطبان را راضی کند، در این فصل نیز همچنان درجا میزند. مشکل آمازون از جائی آب میخورد که در صدد است تا در دنیای تالکین تغییراتی ایجاد کند، اما مسئله اینجاست که جهان تالکین چیزی نیست که بشود درش تغییری ایجاد کرد. حالا بهنظر نیز نمیرسد که آمازون در ادامه بتواند به مسیر تالکین برگردد، چراکه تاکنون خیلی چیزها را از دست داده است.
در ادامه داستان فیلم لو میرود
قسمتهای پنجم و ششم را میتوان دو قسمت مهم در سریال حلقههای قدرت در نظر گرفت. آمازون در اینجا سعی دارد تا خردهپیرنگهای سرزمین میانه را به نقطهای مشترک برساند، جائی که همهشان زیر چتر پیرنگ اصلی یعنی مقابله با سائورون قرار میگیرند. با این حال، همچنان یک مسئله سر جایش خودش حل نشده باقی است و آن گستردگی خطوط روایی و عدم انسجام دراماتیک روایت خواهد بود. در هر خط داستانی در این قسمتها مسئلهای وجود دارد و آن قدرت و سلطهگری است. از نومهنور گرفته تا رویارویی کلهبورن و سائورون همهی داستانهای سرزمین میانه حول این دو عنصر پیش میروند. این تقارن موضوعی، به روایت نوعی وحدت مضمونی میبخشد. با این حال همچنان سریال از این انباشت ایده رنج میبرد حتی زمانی که خطوط موازی در حال متصل شدن به خط داستانی اصلی هستند.
بهنظر میرسد آمازون در این دو قسمت در تلاش است تا تصویری از ماهیت شکلگیری شر ارائه دهد. جهانی که در آن تاریکی تنها از نفوذ به روان شخصیتها و چرخه روانی شکل میگیرد. آمازون در این دو قسمت میکوشد تا شر را در قالب عنصری روانشناختی ببیند. مسئله اصلی دیگر تنها نبرد خیر و شر نیست بلکه چگونگی نفوذ دو عنصر قدرت و شر به جهان درونی شخصیتها است. نقطه قوت این یگانگی مضمونی در این است که مخاطب احساس نمیکند که در حال تماشای چندین خط داستانی نامرتبط با یکدیگر است. اما مشکل اینجاست که این حجم از اطلاعت نمیتواند به کنش دراماتیکی درستی برسد و سریال بیش از هر چیز سعی دارد تا خودش را به جلو بکشاند، تا اینکه بایستد و به تعمیق مضمونها و کنشها بپردازد.
آمازون در این دو قسمت در تلاش است تا تصویری از ماهیت شکلگیری شر ارائه دهد
یکی از آوردههای این دو قسمت خط داستانی گالادریل و کلهبورن است. در جهان تالکین، وفاداری و پیوندهای انسانی بخشی از نظمی هستند که در برابر فساد قرار میگیرند. از این منظر، رابطه گالادریل و کلهبورن ظرفیت آن را دارد که به یکی از مهمترین خطوط مضمونی و دراماتیک سریال تبدیل شود. در جهان تالکین، شر بیش از آنکه کنشی بیرونی برای نابودی باشد، ولعی برای تصاحب و تغییر شکل دادن به موقعیت خیر است. از همین منظر سائورون بهعنوان تجسم نیروی شر میان رابطهی گالادریل و کلهبورن قرار میگیرد. حضور سائورون میان این دو نفر همان جهانبینی اصیل تالکین است. رابطه گالادریل و کلهبورن را میتوان از منظر روانشناسی یونگ، مواجهه انسان با بخشهای سرکوبشدهی خود یعنی سایه در نظر گرفت. گالادریل بواسطهی مبارزه با شر، جذب شر شده است. درواقع گالادریل بود که پای سائورون را به اِرِگیون باز کرد. در این خوانش، سائورون تنها یک ضدقهرمان نیست بلکه تجسمی فرافکنیشده از سایه گالادریل است. جذابیت پارادوکسیکال او نیز از همینجا سرچشمه میگیرد. سائورون مولد نیرویی در گالادریل میشود که او همواره کوشیده انکارش کند.
سائورون میکوشد تا شکاف میان سایه گالادریل و نیروی خیر را در وجود او بیشتر کند. گالادریل شخصیتی است که هم میل به قدرت دارد و هم در جبهه خیر میجنگد، بههمین دلیل سائورون بهعنوان تجسم نیروی شر برای اولین بار او را هدف قرار داد. از منظر روانشناسی یونگ، کلهبورن را میتوان عنصری برای هدایت گالادریل به مسیر فردیت در نظر گرفت. کلهبورن برخلاف گالادریل در زندان سائورون دوام آورده و تسلیم تاریکی نشده بود. نقطه قوت این خط داستانی، ظرفیت روانشناختی آن است اما از ایراد نیز مصون نیست. ضعف اصلی این بخش از روایت، فاصله میان گرانش ایده و تحقق خاصیت دراماتیکی آن است. از نظر روایت، رابطهای با چنین پتانسیل مضمونی و دراماتیکی، نیازمند کنش است. کلهبورن بیش از هر چیز یک عنصر روایی برای روبهرو شدن گالادریل با سایه روانش خواهد بود. او یک شخصیت مستقل دراماتیک نیست، بلکه مسیری است تا تقابل گالادریل و سائورون را تسهیل دهد.
ضعف این خط داستانی در این است که تقابل این سه نفر هنوز به اندازه کافی از طریق کنشها و پیامدهای آن پیش نرفته است. در جهان تالکین، شر تنها حضوری فیزیکی ندارد بلکه خطر اصلی زمانی شکل میگیرد که شخصیت خود بهدنبال پیوستن به شر باشد. گالادریل از این خوانش گرانش دراماتیکی مهمی را با خود حمل میکند، ظرفیتی که باید تبدیل به مهمترین خط داستانی حلقههای قدرت میشد. از طرفی هم خط داستانی رابطه گالادریل، کلهبورن و سائورون، به این شکل در آثار تالکین وجود ندارد. این خط روایی شاید از نظر مضمون و جهانبینی مطابق اندیشههای تالکین باشد اما چنین چیزی در دنیای سرزمین میانه دیده نشده است. حالا مسئله اقتباس خودش را اینجا نشان میدهد که آیا آمازون با خلق چنین چیزی توانسته است به قوام روایت خود اضافه کند و یا این ارتباط تنها بهعنوان عنصری روایی در اثر استفاده شده است؟ اگر آمازون در ادامهی این روند، به تعمیق مضمونی و دراماتیکی این خط روایی نرسد، میتوان اینگونه نتیجه گرفت که این اقتباس تنها به ضرر دنیای تالکین تمام شده است.
جهان تالکین مخلوق یک روند تدریجی است و عناصر طبق نیازهای روایت شکل نمیگیرند
اما ضعیفترین خط داستانی این سریال را تا به اینجا میتوان به تئو نسبت داد. عدمتعادل میان گرانش ایده روانشناختی شخصیت و نحوه پیشبرد دراماتیکی آن مولد یک اقتباس بد شده است. تئو از نظر نوع ایده میتوانست یکی از پیچیدهترین شخصیتهای سریال باشد، اما روایت بهجای کاوش تدریجی در تعارضهای روان او، تئو را بهعنوان یک عنصر روایی در نظر میگیرد. او تنها در دو قسمت به نیروهای شر میپیوندد، آروندیر را به قتل میرساند و پس از آن نیز برای خلاصی از حلقه به گالادریل التماس میکند. از منظر روانشناسی یونگ، تئو شخصیتی است که هنوز به فردیت نرسیده و براساس احساس فقدان آنهم تحت تاثیر قدرت حلقه قدرت عمل میکند. سائورون همانند خط داستانی گالادریل از همین خلا استفاده میکند و او را تحت اختیار خودش درمیآورد. حالا مشکل اصلی اینجاست که عدمپرداخت منسجم این کارکتر ظرفیت روانشناختی اثر را هدر میدهد. درواقع خط داستانی تئو از نظر روانشناختی و دراماتیکی هیچ منطق روایی را با خود حمل نمیکند. مرگ آروندیر به دست تئو از نظر استخوانبندی درام، یک نقطه عطف است، یعنی انتخابی غیرقابل بازگشت. اما روایت منطق درام را زیر سوال میبرد و از او شخصیتی مضحک میسازد. هر تحولی در تئو نتیجهی نیاز فیلمنامه در همان لحظه است نه اینکه روی کنشهای او فکر شده باشد.
جالب اینجاست که این خط داستانی نه تنها در آثار تالکین وجود ندارد بلکه اقتباس خوبی هم نیست. جهان تالکین مخلوق یک روند تدریجی است و عناصر طبق نیازهای روایت شکل نمیگیرند. شاید ایده کلی سقوط انسانها در برابر وسوسه سائورون ریشه در جهان تالکین داشته باشد اما دنیای تالکینی شر را آرامآرام گسترش میدهد. در سیلماریلیون، تالکین میگوید که بسیاری از انسانهای سرزمینهای جنوبی تحت تأثیر وعدههای قدرت به خدمت سائورون درآمدند چراکه او با بهرهگیری از ترس و جاهطلبی انسانها، آنها را به خدمت خود درآورده بود. تئو نیز یکی از همین آدمهایی است که تالکین دربارهشان حرف میزند اما نحوه پرداختش اصلا مطابق بر چارچوبهای او نیست. اگر تئو متعلق به تالکین بود، اجازه نمیداد که قتل آروندیر تنها یک شوک روایی باشد. گناه تئو باید به تجربهای اخلاقی تبدیل میشد یک فروپاشی که امکان رستگاری نیز برایش ساده نبود. که شخصیت را تا مرز فروپاشی پیش ببرد. تئو در جهان تالکین همان برومیر است البته اگر پرداخت میشد. انسانی که از خیر آغاز میکند اما درنهایت شر او را به خدمت میگیرد. او همانند برومیر گرانش تبدیل شدن به انسانی تراژیک را دارد اما آمازون این ظرفیت را از او دریغ کرده است. مشکل پرداخت تئو این است که ظرفیت تراژیک او به کنش دراماتیک تبدیل نمیشود. شاید نشانههای سقوط اخلاقی را در او ببینیم اما پیامدهای انتخابهایش را هنوز درک نکردهایم.
در خط داستانی نومهنور نیز، آمازون مسیری متفاوت از تالکین را پیش میگیرد. این شهر یکی از اسطورهایترین بخشهای جهان تالکین است. نومهنور بهعنوان پاداشی از سوی والار به انسانهایی داده شد بود که در جنگ علیه مورگوت جنگیده بودند. پس از شکست مورگوت در پایان عصر اول، والار جزیرهای بزرگ در میان سرزمین میانه و سرزمینهای جاودان پدید آورد و آن را به اداین (Edain)، انسانهایی که در نبرد با مورگوت به الفها یاری رسانده بودند، بخشید. در آن زمان الروس برادر الروند، نخستین پادشاه نومهنور شد. الروس و الروند فرزندان ائارندیل و الوینگ و از تبار نیمالفها بودند. والار به آنها حق انتخاب دادند که سرنوشت انسانی یا الفی داشته باشند. الروند زندگی الفها و جاودانگی را انتخاب کرد اما الروس زندگی انسانها و فانی بودن را پذیرفت و تنها ۵ قرن زندگی کرد. در ابتدا نومهنور ارتباط دوستانهای با الفها برقرار کرده بود، اما بهتدریج یک بحران فلسفی و وجودی در میان این شهر شکل گرفت. نومهنوریها با وجود عمر طولانی، همچنان از مرگ میترسیدند. آنها به جاودانگی الفها حسادت میکردند و محدودیت سرنوشت انسانی را ناعادلانه میدانستند. مضمونی که بهعنوان یک جهانبینی تالکینی در این دو قسمت خودش را نشان نداد.
آمازون تاکنون در خط داستانی نومهنور هیچ ردی از جهانبینی تالکینی را جای نداده است
هنگامی که سائورون به سرزمین میانه حمله میکند، گیلگالاد از تار-میناستیر پادشاه نومهنور درخواست کمک میکند که او نیز ناوگانی بزرگ برای کمک به الفها میفرستد. پس در روایت تالکین، این تار-میناستیر است که به کمک گیلگالاد میآید، نه آرفارازون. در روایتهای تالکین آرفارازون، آخرین پادشاه نومهنور است که تحت تأثیر سائورون به سرزمین جاودان حمله کرد تا به زندگی ابدی دست پیدا کند. تصمیمی که به فاجعهای تراژیک منجر شد. بخاطر این اتفاق شکل جهان تغییر کرد، سرزمینهای جاودان از دسترس انسانها خارج شدند و نومهنور در اقیانوس غرق شد. بعد از این اتفاق گروهی از وفاداران نومهنور به رهبری الندیل و پسرانش، ایسیلدور و آناریون، نجات یافتند و پادشاهیهای آرنور و گوندور را تاسیس کردند. حالا آمازون بخاطر از بین بردن خلاهای روایی و انسجام زمانی برخی نقشهای تار-میناستیر را به آرفارازون منتقل کرده است. اما مشکل اینجاست که تالکین سقوط نومهنور را فرایندی تدریجی در نظر میگیرد. تراژدی نومهنور از جایی شکل گرفت که مردم این شهر نتوانستند با محدودیتهای وجود خود کنار بیایند. درواقع آنها در آرزوی جاودانگی همه چیزشان را از دست دادند. آمازون تاکنون در خط داستانی نومهنور هیچ ردی از جهانبینی تالکینی را جای نداده است. درواقع تاریخ نومهنور بخاطر خاصیت تراژیک و اسطورهایش چیزی نیست که بشود بههمین راحتی از کنارش رد شد.
یکی از تفاوتهای مهم دیگر حلقههای قدرت با روایت تالکین، شکلگیری اتحاد میان الندیل پدر ایزیلدور و ملکه میریل است. آمازون برای ایجاد یک خط روایی در نومهنور، رابطهای سیاسی و نظامی میان این دو شخصیت شکل میدهد. به گونهای که الندیل در کنار میریل برای مقابله با تهدید فارازون علیه مومنان همپیمان میشود. اما در جهان تالکین، چنین ائتلافی با این شکل وجود ندارد. میریل، دختر تار-پالانتیر، وارث قانونی تاجوتخت نومهنور بود ولی آر-فارازون با ازدواج اجباری با او، قدرت را تصاحب کرد و مانع سلطنتش شد. الندیل نیز از خاندان وفاداران بود گروهی که با سیاستهای ضدالفی پادشاهان نومهنور مخالفت میکردند. بنابراین، آمازون یک رابطهی سیاسی و نظامی تازه خلق کرده است درحالیکه تالکین بر غصب قدرت، مقاومت مومنان و نجات میراث نومهنور تمرکز دارد. این تغییر، مسیر روایت را از یک تراژدی تاریخی به سوی درامی سیاسی میکشاند.
از طرفی دیگر نیز الندیل در آثار تالکین و سریال حلقههای قدرت در شیوهی شخصیتپردازی و نقش دراماتیک تفاوتهایی با یکدیگر دارند. در روایت تالکین، الندیل نجیبزادهای از خاندان آندونیه، از نسل الروس برادر الندیل، یکی از اشرافزادگان مهم نومهنور است. هویت او بیش از هر چیز با میراث خانوادگی، دوستی با الفها و مخالفت با انحطاط سیاسی و اخلاقی نومهنور شکل گرفته است. پدرش، آماندیل، نیز از اشرافزادگان وفاداران است و الندیل ادامهدهندهی راه او محسوب میشود که درنهایت نیز الندیل بههمراه پسرانش نومهنور را هنگامی فروپاشی ترک میکند. اما آمازون الندیل را شخصیتی متفاوت از تالکین ساخته است. یک ناخدای دریایی که به فارازون پشت میکند و با ملکه میریل همپیمان میشود. در جهان تالکین، الندیل پیش از آنکه یک شخصیت درگیر کشمکشهای نظامی باشد، وارث یک سنت تاریخی و کهنالگویی است. او از خاندان سلطنتی الروس و فرزند آماندیل، رهبر وفاداران، است. مخالفتش با فارازون و سائورون ریشه در باورهای عمیق خانوادگی و سنتی او دارد. او نمایندهی بخشی از نومهنور است که هنوز پیوند خود را با الفها و والار حفظ کرده است. در نهایت، تالکین الندیل را نماد تداوم یک تمدن در نظر میگیرد و آمازون بیشتر بر بحرانهای نظامی و سیاسی پیرامون او تمرکز میکند. درواقع الندیل تالکین درگیر اسطوره است و الندیل آمازون درگیر دنیایی سیاسی.
تالکین سقوط نومهنور را تراژدی جهان انسانها میداند اما سریال بیشتر آن را به شکل کشمکشهای سیاسی بهتصویر میکشد
نومهنور یکی از شهرهای مهم و اسطورهای تالکین است. نومهنور در جهان تالکین و سریال حلقههای قدرت از نظر ظاهر و عناصر تاریخی شاید شباهتهایی با یکدیگر داشته باشند اما در معنای تراژیک تفاوتهای قابلتوجهی میان آنها دیده میشود. در روایت تالکین، نومهنور تمدنی باشکوه است که والار به انسانها هدیه کردهاند، سرزمینی با دانش پیشرفته، دریانوردی قدرتمند، معماری عظیم و عمرهای طولانی. اما این تمدن بهتدریج گرفتار غرور، میل به سلطه و ترس از مرگ میشود. سقوط نومهنور در حقیقت تراژدی تمدنی است که نمیتواند فناپذیری خود را بپذیرد. در سریال آمازون، این تمدن بیشتر از مجرای رقابتهای سیاسی، اختلافات اجتماعی و کشمکشهای دربار بهتصویر کشیده میشود. شکاف میان مومنان و مردان پادشاه، رابطه با الفها و قدرتگیری فارازون برجسته است اما عمق تاریخی و تحول تدریجی جامعه نومهنور کمتر به چشم میآید. مسئله مهمتر این است که تالکین نومهنور را تنها از دریچهی تمدنی که دچار فساد سیاسی شده نشان نمیدهد، بلکه این جزیره را نمونهای مهم از چگونگی نفوذ شر در قلب یک تمدن باشکوه بهتصویر میکشد. در سریال نیز این مسئله وجود دارد، اما هنوز به همان عمق فلسفی روایت تالکین نرسیده است. درواقع تالکین سقوط نومهنور را تراژدی جهان انسانها میداند اما سریال بیشتر آن را به شکل کشمکشهای سیاسی بهتصویر میکشد. در جهان تالکین، پیش از آنکه نومهنور در دریا غرق شود، تمدن آن در برابر شر شکست خورده است.
در جهان تالکین، گندالف یکی از مایار و موجودی روحانی است که پیش از ورود به سرزمین میانه هویت و هدف خود را میشناسد. او با نام اولورین شناخته میشود و در دوران سوم، به فرمان والار، برای مقابله با گسترش قدرت سائورون به سرزمین میانه میآید. مأموریتش نیز هدایت انسانها برای رویارویی با شر است. اما آمازون مسیر متفاوتی را برای پرداخت او انتخاب کرده است. گندالف در این سریال در قالب موجودی با حافظهای پاک شده وارد روایت میشود. شخصیتی که باید هویت و تواناییهایش را کشف کند و ببیند که در این جهان چه میخواهد. ارتباط او با هارفوتها، سرگردانی در سرزمین میانه و مواجهه با نیروهای تاریکی، ساختار یک مسیر قهرمانی را شکل میدهند. درحالیکه در روایت تالکین، مخاطب با موجودی روبهروست که از ابتدا ماموریتی روشن دارد. از نظر شخصیتپردازی نیز تفاوت مهمی در این بین وجود دارد. گندالف تالکین از نوعی خرد تاریخی برخوردار است. اما گندالف آمازون شخصیتی در حال شکلگیری است کسی که هنوز نتوانسته بفهمد چه کسی است و چه ماموریتی دارد. از طرفی هم در آمازون، گندالف در دوران دوم به سرزمین میانه میآید، بسیار پیشتر از زمان ورود گندالف در روایت کتابهای تالکین.
در جهان تالکین، سائورون فقط یک ضدقهرمان شرور نیست بلکه موجودی باستانی، کهنالگویی و سقوطکرده است
یکی از مهمترین شخصیتهای تالکین و البته سریال حلقههای قدرت سائورون است. در جهان تالکین، سائورون فقط یک ضدقهرمان شرور نیست بلکه موجودی باستانی، کهنالگویی و سقوطکرده است که با بسیاری از شخصیتهای شرور جهانهای فانتزی فرق دارد. وحشت او قبل از هر چیز، از احساس حضوری میآید که همهجا هست و هیچکس نمیتواند بهآسانی از نفوذش فرار کند. سریال حلقههای قدرت اما با نمایش مداوم بصری سائورون و بازیهای روانیاش، بیش از اندازه او را به ضدقهرمانهای معمولی نزدیک میکند. درواقع سریال آنقدر او را به مخاطب نزدیک میکند تا اینکه همهی رفتارهایش قابل پیشبینی میشوند. اما پیتر جکسون این فاصله را خیلی خوب حفظ کرده است. چشم سائورون، برج عظیم باراد-دور، استفاده از موسیقی هراسآور و سایه سنگین حضورش، تصویری از قدرتی فراتر از انسان خلق میکند. درواقع همین فاصهگذاری تعلیقی ایجاد میکند که مولد ترس است. مشکل آمازون این است که سائورون را بیش از اندازه نشان میدهد و با او همانند یک ضدقهرمان معمولی رفتار میکند.
همین اشتباه را میتوان در نازگولها نیز جستوجو کرد. نازگولها در جهان تالکین، انسانهایی هستند که در آرزوی قدرت تسلیم سائورون میشوند. آنها زمانی پادشاهان و فرمانروایان انسان بودند که حلقههای قدرت، آنها را به سقوط کشانید. آنها رفتهرفته تبدیل به سایههایی شدند که همه چیزشان وابسته به سائورون بود. پیتر جکسون نازگولها را با زبان تصویر آنهم با وحشتی اسطورهای بهتصویر میکشد. چهرههای پوشیده، لباسها و اسبهای مشکی و حضوری هولناک، نازگولها را به موجوداتی ترسناک تبدیل میکند که حتی اسمشان نیز مخاطب را میترساند. اما سریال حلقههای قدرت با پرداختن به مسیر سقوط صاحبان حلقهها، در تلاش است بُعدی روانشناختی به اثر ببخشد اما این رویکرد، از میزان تعلیق و رازآلودگی آنها کم میکند. در اینجا شناختن و پرداختن به موجوداتی که در سایه سقوط کردهاند، مانع از ایجاد همان وحشت اسطورهای و حماسی میشود که پیتر جکسون و تالکین روایت میکنند. در صحنهای در ارباب حلقهها وقتی که یک نازگول بهدنبال فرودو و سم آنها را در ریشه درختی گیر میاندازد را با زمانی که این موجودات گالادریل و آروندیر را تعقیب میکردند،مقایسه کنید. در موقعیتی مشابه تنها در اثر پیتر جکسون است که آن وحشت اسطورهای خلق میشود.
یکی از تفاوت بنیادین میان حلقههای قدرت و سهگانهی سینمایی ارباب حلقهها را باید در فهم متفاوت این سه اثر از مفهوم حماسه جستوجو کرد
یکی از تفاوت بنیادین میان حلقههای قدرت و سهگانهی سینمایی ارباب حلقهها را باید در فهم متفاوت این سه اثر از مفهوم حماسه جستوجو کرد. تالکین یکی از بزرگترین نویسندگان ادبیات حماسی در جهان است. حماسهی تالکین ریشه در اسطوره، تاریخ و تراژدی دارد. در آثار پیتر جکسون نیز، هر قاب مولد یک حافظهی حماسی و تاریخی میشود. کوهستانها، دژها، شهرهای باستانی و حتی ویرانهها تنها عناصری روایی نیستند بلکه بهعنوان عنصری برای ایجاد اتمسفر حماسه کمک میکنند. اما حلقههای قدرت بهجای خلق چنین لحنی، آن را با دیالوگ نشان میدهد. مفاهیمی که در یک کنش دراماتیک باید تجسم پیدا کنند، در کلام خلاصه میشوند. و در پایان اینکه شاید حلقههای قدرت در این دو قسمت توانسته باشد از نظر مضمونی یک انسجام نسبی را بدست آورد اما همچنان ضعفهای ساختاری و اقتباسی آن آزاردهنده است.