نقد فیلم سامورایی و زندانی (The Samurai and the Prisoner) | کوروساوا؛ رازهای مدفون قلعه
کیوشی کوروساوا در اولین تجربه سامورایی خود، با فیلم سامورایی و زندانی دغدغههای همیشگی و تعلیق روانشناختی سینمایش را به تاریخ فئودالی برده است.
سینمای کیوشی کوروساوا را نمیتوان تنها در چارچوب الگوهای ژانر وحشت بررسی کرد. فیلمهای او بیش از آنکه بهدنبال ترساندن تماشاگر با الگوهای این ژانر باشند، ترس را بهعنوان موقعیتی پنهان در زندگی شخصیتها بهتصویر میکشند. شبیه همان کاری که فیلم جدید او یعنی سامورایی و زندانی انجام میدهد. شاید خیلیها این فیلم را اثری متفاوت در کارنامهی این کارگردان بدانند اما فیلم پیرو همان اندیشههای همیشگی این فیلمساز است. جالب اینجاست که سامورایی و زندانی اولین فیلم سامورایی کیوشی کوروساوا است. این فیلمساز با اقتباس از رمان Kokurojo نوشته هونوبو یونزاوا یکی از جذابترین فیلمهای کارنامه کاریاش را ساخته است.
در ادامه داستان فیلم لو میرود
کیوشی کوروساوا در آخرین اثر خود یعنی سامورایی و زندانی بهسراغ جهانی میرود که در نگاه اول، شاید هیچ ارتباطی با جهان سینمایی او نداشته باشد. ژاپن دوران فئودالی، ارباب و قلعه، جنگهای طایفهای و مناسک و مناسبات سامورایی. اما کافی است تا در جهان این مناسبات سامورایی غرق شویم تا ببینیم که کوروساوا همچنان به اصول دنیای خودش پایبند است. کوروساوا حالا در قلعهای مملو از حس ناامنی جهان همیشگی خود را بهتصویر میکشد و از قلمروی فکریاش دور نمیماند. داستان فیلم در سال ۱۵۷۸ اتفاق میافتد زمانی که آراکی موراشیگه، در قلعه خود گرفتار محاصره نیروهای اودا نوبوناگا شده است. ورود کورودا کانبی، فرستادهای که بهجای پسفرستادن به سیاهچال موراشیگه میافتد، زمینهساز رابطهای عجیب میان این دو شخصیت میشود. با وقوع قتلهای مرموز در قلعه، موراشیگه ناچار میشود که از زندانی خود کمک بگیرد. همین موقعیت ساده، فیلم را وارد جهانبینی همیشگی سینمای کوروساوا میکند.
سامورایی و زندانی را میتوان از نظر برخی پارادایمهای مضمونی و فرمی، در امتداد فیلم درمان در نظر گرفت
کوروساوا را شاید قبل از هر چیز با آثاری مثل درمان (Cure) و نبض (Pulse) بشناسیم اما این دلیل نمیشود که این فیلمساز بواسطهی استفاده از یک فضای تاریخی و رد الگوهای ژانری سینمای وحشت، دغدغهی همیشگی خود را کنار گذاشته باشد. سامورایی و زندانی را میتوان از نظر برخی پارادایمهای مضمونی و فرمی، در امتداد فیلم درمان در نظر گرفت. در هر دو فیلم، کارگردان بهسراغ جهانی میرود که در آن مرز میان عقل، اعتماد و بیاعتمادی فرو میریزد. درواقع، آنچه این دو فیلم را به یکدیگر نزدیک میکند، نگاه نافذی است که او به روان شخصیتها دارد. در درمان، قتلهای زنجیرهای تنها عنصری ژانری برای خلق یک اثر جنایی نیستند بلکه همانند قتلهای رخداده در این قلعه سامورایی، گویی نیرویی ناشناخته همراه خود دارند که کنترل رفتار و هویت آدمها را در دست گرفتهاند. در هر دو فیلم، معما فقط یافتن قاتل نیست، بلکه مواجهه با حقیقتی بزرگ درباره انسان است.
از طرفی دیگر هر دو فیلم به یک شیوه مولد تعلیق میشوند. کوروساوا برای خلق این عنصر از سکوت، مکثهای دراماتیکی، قاببندیهای حسابشده و اطلاعات ناقص استفاده میکند. یکی از ویژگیهای سینمای کیوشی کوروساوا، نحوه استفاده او از فضاهای بسته برای خلق تعلیق و نمایش وضعیت روانی شخصیتهاست. او با استفاده از سکوت، قاببندیهای ثابت و فاصلهگذاری میان شخصیتها، مولد احساس ناامنی و ترس میشود .فضاهای بسته نیز در هر دو فیلم نقشی تعیینکننده در اتمسفرسازی و ایجاد یک خاصیت دراماتیکی دارند. در درمان اتاقهای بازجویی و فضاهای اداری، به محیطهایی برای کشمکشهای روانی تبدیل میشوند. در نبض نیز فضاهای خالی و ساختمانهای متروک، به شکلی متفاوت، انزوای انسان را بهتصویر میکشند. در سامورایی و زندانی محیط قلعه و فضای بسته آن همین حس ناامنی و ترس را دوباره ایجاد میکنند.
در سینمای کیوشی کوروساوا، وحشت تنها از نمایش یک کنش بیرونی شکل نمیگیرد، بلکه ترس مخلوق لحظهای است که انسان به فروپاشی جهان پیرامون خود واقف میشود. سامورایی و زندانی نیز از همین بُعد تبدیل به اثری میشود که در لایههای زیرین خود با نوعی اضطراب وجودی درگیر است. قلعه در این فیلم معنای همیشگی خودش را از دست میدهد و تبدیل به فضایی با تجربه حس ناامنی میشود. فضای قلعه شخصیتها را میان شک و ناامیدی محبوس میکند. در چنین وضعیتی، هیچ قطعیتی وجود ندارد و کسی از این اضطراب وجودی در امان نیست. کوروساوا یک شگرد بخصوص دارد و آنهم این است که از ترس و قتل برای خوانش شخصیتها استفاده میکند. از این منظر چیزی که مولد هراس میشود کنش خیانت یا قتل نیست بلکه ناتوانی انسان در تشخیص حقیقت است. از این بابت موراشیگه، با وجود برخورداری از قدرت در برابر موقعیتی که قرار میگیرد، بدون دفاع است. از این منظر، فیلم نوعی وارونگی وجودی و دراماتیک را بهتصویر میکشد. آزادی و قدرت در اینجا به امنیت ختم نمیشود، برعکس همه شخصیتها به شکلی در حصار ترسی که این قلعه و نابسامانی جهان اطرافشان خلق کرده، گرفتار شدهاند.
در سینمای کیوشی کوروساوا، وحشت تنها از نمایش یک کنش بیرونی شکل نمیگیرد، بلکه ترس مخلوق لحظهای است که انسان به فروپاشی جهان پیرامون خود واقف میشود
آنچه در مواجهه با سامورایی و زندانی خودش را نشان میدهد، خلق ترسی است که از فقدان امنیت شکل گرفته است. کیوشی کوروساوا بهجای آنکه وحشت را در قالب الگوهای ژانری شکل دهد، آن را به تجربه زیستن در قلعهای متصل میکند که اعتماد دیگر جایی ندارد. در چنین جهان فروپاشیدهای، سکوت خود نشانهای از یک تهدید نزدیک است نه اینکه نشانهای از آرامش باشد. قلعه در این فیلم استعارهای از وضعیت انسان میشود. انسانی در یک جهان ناامن که هیچ چیزش قابل اعتماد نیست. از طرفی دیگر در این فیلم، قلعه و سیاهچال در قالب استعارهای از روان انسان خودش را نشان میدهد. از منظر روانشناسی یونگ، قلعه میتواند نمادی از خودآگاه و سیاهچال نشانهای از ناخودآگاه باشد، دو عنصری که ارتباطی جدی و دراماتیک با یکدیگر دارند. دیدار موراشیگه و کانبی را در سیاهچال میتوان نوعی مواجهه با ناخودآگاه و سایه تعبیر کرد. رفتن او به سیاهچال نشان میدهد که پاسخ برخی پرسشها در سطح آگاهی پیدا نمیشود. موراشیگه نکتهای ناپیدا دارد که تنها در آن سیاهچال خودش را نشان میدهد، بههمین دلیل است که کانبی، پاسخ همه چیز را میداند.
از همین منظر کانبی را میتوان یکی از عناصر مهم فیلم سامورایی و زندانی در نظر گرفت. در اندیشه یونگ، مفهوم سایه به جنبههایی از شخصیت اشاره دارد که خودآگاه آنها را نمیپذیرد و انکار میکند. با این تعریف، کانبی را میتوان نماد سایه ارباب قلعه در نظر گرفت، بخشی از روان که او در پذیرفتنش ناتوان است. از منظر یونگ، سایه الزاما به معنای شر نیست، بلکه به معنای بخش پسزده نیز تعبیر میشود. کانبی همان جنبهی سامورایی موراشیگه است که او علاقهای به خواستنش ندارد. بنابراین کانبی نماد ظرفیتهایی است که موراشیگه سرکوبشان کرده است، یعنی همان خردمندی و سنتهای سامورایی. کانبی در فیلم میگوید که از چیزهایی درباره موراشیگه باخبر است، که دیگران خبر ندارند. جملهای که یکی از کلیدهای فهم رابطه روانشناختی میان کانبی و موراشیگه در فیلم است.
کانبی میداند که پشت این اقتدار، انسانی گرفتار ترس، تردید و ناامنی وجود دارد. از منظر یونگ، این رابطه را میتوان مواجهه موراشیگه با سایه خود دانست. کانبی بهعنوان یک زندانی بخشهایی از وجود ارباب را آشکار میکند که تمایلی به پذیرششان ندارد. وقتی موراشیگه بدون نگهبان و محافظ به سیاهچال میرود تا کانبی را در زنجیر ملاقات کند، درواقع او به دیدن خودش رفته است، به دیدن بخشی از وجودش که نمیخواهد باهاش ارتباط نزدیکی داشته باشد. از این منظر رابطه میان کانبی و موراشیگه تبدیل به مهمترین خط روایی و دراماتیک فیلم میشود. رابطهای که بر تضاد میان قدرت بیرونی و قدرت درونی و بستگی جسم و ذهن استوار شده است. در نگاه اول، شاید موراشیگه سامورایی باشد و کانبی زندانی اما درنهایت فیلم دچار یک وارونگی دراماتیک میشود و این موراشیگه است که به اسارت میرود.
کیوشی کوروساوا در این فیلم همانند الگوهای ژانر وحشت به المانهای مذهبی نگاه میکند
رویارویی کانبی و موراشیگه هسته اصلی فیلم است. یک جدال نامرئی که درنهایت به تسلیم موراشیگه منتهی میشود. اما این تسلیم را نمیتوان تنها در چارچوب یک تسلیم نظامی در نظر گرفت. موراشیگه در انتها شاید بهظاهر قلعه را ترک کند اما در باطن وارد مسیر دستیابی به فردیت میشود. در نگاه یونگ، مواجهه با سایه آغاز یک مسیر دشوار است. لحظهای که شخصیت باید از قید پرسونا و هرآنچه که مانع دستیابی به سفر حقیقی انسان میشود، دست بکشد. شاید در نگاه اول این مفهوم بهنظر برسد که کانبی موراشیگه را گول زده است اما درواقع کانبی سایهای است که ارباب قلعه را بهسمت رهایی هدایت میکند، بهسمت پذیرفتن و رسیدن به هویتی یگانه.
کیوشی کوروساوا در این فیلم همانند الگوهای ژانر وحشت به المانهای مذهبی نگاه میکند. در این فیم مذهب بیش از آنکه راهی بهسوی رستگاری باشد، به میدانی برای کشمکشهای طائفهای تبدیل شده است. قتلهای چیوهو از همین منظر اهمیت پیدا میکنند. او به گناههای خود، آستری از مذهب میپوشاند و برای قتلهایی که انجام داده است، معنایی ماورایی مییابد. چیوهو بهدنبال دیکتهی عدالت و رستگاری به دیگران است. او میخواهد مردم را بهسمت بودا راهنمایی کند اما این رویکرد، نتیجهای جز سقوط در تاریکی را در پی ندارد. جهنمی که چیوهو به نام رستگاری ساخته است، معنایی تراژیک و هولناک دارد، برخلاف آنچه که موراشیگه به آن پایبند است. چیوهو کشتن را خالق یک جهان با نظمی مذهبی و اعتقادی میبیند اما موراشیگه، دریافته است که خشونت به حقیقت و رهایی نمیرسد. چیوهو کسی است که از بند گذشته هنوز رها نشده است و نمیتواند بدون کابوس بخوابد. او زنی است که از یک کشتار تاریخی جان سالم بدر برده اما حالا همان مرگها را با پوششی مذهبی در قلعهای محاصرهشده به جریان درمیآورد.
همانطور که در ابتدای این نقد نیز گفتم، کیوشی کوروساوا از دل قتلهایی که در آثارش رخ میدهند، بهدنبال خوانشهایی انسانی و روانشناختی است. در جهان این فیلمساز هیچ قتلی تنها برای پیشبرد الگوهای ژانری و یا روایی رخ نمیدهد بلکه این حوادث مولد شرایطی میشوند که شخصیتها بخشهای پنهان و انکارشده وجودشان را آشکار کنند. در سامورایی و زندانی نیز قتلها را میتوان چنین مجرایی به درون موراشیگه دانست. نکته مهم فیلم در این است که قتلها تنها بهعنوان یک مسیر معمایی خود را نشان نمیدهند، بلکه آنها روان موراشیگه را نشانه میگیرند. درواقع هرچه او بیشتر در پی کشف حقیقت میرود، بیشتر با هویت مخدوششده و سایهی انکارشدهی خودش روبهرو میشود. درواقع میتوان گفت قتلها بهعنوان ابزاری برای واکاوی روان موراشیگه طراحی شدهاند. فیلم از این پوشش ژانری استفاده میکند تا به خوانشی روانشناختی از دو شخصیت پیچیده یعنی موراشیگه و همسرش برسد.
قهرمان قصه در این فیلم درگیر بحران معناست و ترک قلعه را میتوان موقعیتی اگزیستانسیال در نظر گرفت
از طرفی دیگر قهرمان قصه در این فیلم درگیر بحران معناست و ترک قلعه را میتوان موقعیتی اگزیستانسیال در نظر گرفت. رهایی از هویتی که دیگر پاسخگوی نیازهایش نیست. کوروساوا از طریق موراشیگه نشان میدهد انسان برای مواجهه با خویشتن، باید تمام چیزهایی را که به زندگیاش معنا دادهاند، از دست بدهد. کوروساوا در شخصیتی که خلق کرده است، بهدنبال فروپاشی معنا میگردد، معنایی که از ارباب بودن بدست آمده است. فیلمساز میخواهد موراشیگه را به خودش برگرداند و آن هویتی را که بواسطهی ارباب بودن و نادیدهگرفتن خویش بدست آورده، رها کند. کوروساوا از این منظر به تنهایی وجودی موراشیگه نیز میرسد، مولفهای که در دیگر آثارش هم حضور دارد. شخصیت اصلی حالا در دنیایی است که دیگر نمیتواند به آن اعتماد کند. موراشیگه در این قلعه تنهاست چراکه هنوز نتوانسته، معنای وجودی خود را بشناسد. از همین معنا موراشیگه باید قلعه را ترک کند تا در پس فروپاشی هویت پیشین خود، یعنی ارباب بودن، جهان تازهای را به تجربه بنشیند. قهرمان قصه خسته از نبرد و کشتار رهسپار راهی میشود که در آن یک کاسهی چای کهن، ارزش بیشتری دارد.
اما با اینحال فیلم از جنبههایی نیز مصون از ایراد نیست. تکرار ساختار معمایی در سامورایی و زندانی یک چرخهی روایی نسبتا آسیبزا در فیلم است. قتلی اتفاق میافتد، موراشیگه در پی کشف حقیقت به سیاهچال میرود، کانبی وارد ماجرا میشود و سرانجام راز قتل را برملا میکند. این تکرار که در هر فصل طبیعت اتفاق میافتد به فرمولی قابلپیشبینی تبدیل میشود و بهنوعی تعلیق را عقب میراند. بااینحال، مسئله مهم این است که آیا هر معما چیزی به جهانبینی روایت اضافه میکند یا نه؟ درواقع هر قتل باید لایهای تازه از شخصیت موراشیگه را کنار بزند، در غیر این صورت، معماها تنها جنبهای ژانری به خود میگیرند. تکرار هر معما با شروع هر فصل شاید به معنای فروپاشی روانی شخصیت از طریق چرخه تکرار باشد اما آنگونه که جهانبینی فیلم نیاز دارد، این قتلها تمامی گرانش خود را برای تعمیق مضمون انجام نمیدهند. این بدان معنی نیست که فیلمساز نتوانسته آنچه را که در ذهن دارد، بازگویی کند؛ بلکه به معنای این است که اثر از حیث مضمون، ژانر و درام نیازمند پیوند بیشتری است. درواقع فیلم آنقدر از نظر اندیشه غنی است که گاهی این جهانبینی سخت، آنگونه که لازم است در مناسبات دراماتیکی روایت دیده نمیشود. سامورایی و زندانی جایگاهی ویژه در کارنامه کیوشی کوروساوا دارد، یک پختگی سینمایی که میداند چگونه از ژانر برای نمایش یک دنیای هولناک بهره ببرد.