نقد فصل سوم سریال ارباب حلقه ها: حلقه های قدرت | قسمت اول تا چهارم

فصل سوم سریال ارباب حلقه‌ها: حلقه‌‌های قدرت با انتشار ۴ قسمت روی استریم آمازون قرار گرفت. این فصل در حالی شروع شد که سریال در دو فصل قبلی خود رضایت مخاطب را جلب نکرد. مخاطب با تجربه‌ی فیلم‌های سینمایی ارباب حلقه‌ها و کتاب‌های تالکین حق این را دارد که نتواند با سریال حلقه‌های قدرت کنار بیاید. بدون تعارف، نه تنها دنیای تالکین بلکه بخش مهمی از جهان‌ فانتزی ادبیات مثل مثل چرخ زمان، آثار جورج مارتین، سریال ویچر و... درگیر همین فروپاشی در کمپانی‌های سریال‌سازی شده‌اند. حالا در ادامه این نقد به این مسئله می‌پردازم که چرا سریال ارباب حلقه‌ها: حلقه‌‌های قدرت نمی‌تواند توقع مخاطب را برآورده کند؟

در ادامه داستان سریال لو می‌رود

بدون شک جهان تالکین شاهکار ادبیات فانتزی است و همین کار را برای این سریال سخت می‌کند. از طرفی هم شاهکار پیتر جکسون در این میان نیز خود دلیلی است تا مخاطب نتواند این سریال را ببیند. مسئله اینجاست که آمازون درکی از یک جهان کلاسیک داستانی ندارد. تالکین داستان سرزمین میانه را با لحنی سازگار به جهانی ساخته که در آن علت‌ومعلول‌ها و تقابل دنیای شر و خیر با دیدگاهی فلسفی کار می‌کنند. مخاطب دوست دارد تا آمازون همانگونه که داستان را از کتاب‌های تالکین تحویل گرفته همانگونه هم به او تحویل دهد نه اینکه بخاطر ملاحظات فیلمسازی زمانه که خیلی‌هایشان نیز درست نیستند، سرزمین میانه را دچار دگرگونی کند. اصلا دلیل اینکه مخاطب اینقدر روی ارباب حلقه‌ها حساس است، برند تالکین و کتاب‌های اوست نه اینکه آمازون برایش اهمیتی داشته باشد.

الگوی سریال‌سازی پلتفرم‌ها یکی از مهم‌ترین دلایلی است که حلقه‌های قدرت، گرانش‌اش را نسبت به آثار جکسون و خود دنیای تالکین از دست می‌دهد. آمازون تلاش کرده است که جهان پیچیده و اسطوره‌ای تالکین را در پارادایم یک نمایش سریالی بسازد اما مشکل اینجاست که چارچوب محصولات سریالی، با دنیای کلاسیک تالکین خیلی فاصله دارد. نظم دراماتیک در سریال‌سازی به این صورت است که دیگر ما با یک ساختار سه‌پرده‌ای سروکار نداریم. تعدد قسمت‌ها این پتانسیل را بوجود می‌آورد که هر خط روایی درگیر چندین نقطه‌ی عطف شود. مثلا هر قسمت نیازمند یک نقطه عطف و خلق کشمکشی تازه برای قسمت بعدی است. این چارچوب شاید به لحاظ دراماتیک برای هر سریالی کار می‌کند اما مشکل اینجاست که جهان تالکین، بخاطر هویت اسطوره‌ای و تاریخی‌اش دنیایی نیست که به این راحتی بتوان چارچوب یک محصول تلویزیونی را درش پیاده کرد. آمازون اصرار دارد که در هر قسمت، چند خط روایی متعدد، نقطه عطف و شخصیت‌های مختلفی را بگنجاند اما همین تصمیم باعث تضعیف جهان تالکین شده است.

درام در الگوی سریال‌‌سازی، برخلاف الگوی آثار سینمایی مسیر متفاوتی را طی می‌کند. حفظ توجه مخاطب از طریق کشمکش‌های پشت‌سرهم، نقاط عطف متوالی و تعلیق‌های همیشگی اهمیت زیادی دارد. متاسفانه این الگو را در حلقه‌های قدرت نیز می‌بینیم. روایت بجای الگوبرداری از تالکین بیش از آنکه بر تحول تدریجی شخصیت‌ها تمرکز کند، به دنبال ایجاد غافلگیری و تعلیق در مخاطب است. در حالی که یکی از ویژگی‌های مهم آثار تالکین، اهمیت مسیر است و نه خلق جهانی که تنها با رازآلودگی و غافلگیری پیش برود. تالکین از یک مسیر به‌عنوان نبردی دراماتیک استفاده می‌کند. سفر فرودو و سم را بخاطر بیاورید، اینکه چگونه این سفر تنها با چند نقطه عطف محدود تبدیل به یک مسیر قهرمانی بزرگی شد، بدون اینکه مخاطب هر لحظه با تعلیق و یا غافلگیری جدیدی درگیر باشد. یا زمانی که مری و پی‌پین به جنگل کهنسال رسیدند، همانند تالکین زمان زیادی را در آنجا صرف ایده‌‌ای اسطوره‌ای کرد، چراکه می‌دانست مخاطب به‌دنبال روح دراماتیک سرزمین میانه است نه اینکه تنها بخواهد شاهد نبردهای بزرگ باشد.

از سوی دیگر، ترافیک خطوط داستانی نیز به یکی از چالش‌های حلقه‌های قدرت تبدیل شده است. حضور هم‌زمان شخصیت‌ها در نومه‌نور، خزد-دوم، روون و دیگر مناطق سرزمین میانه، در ظاهر شاید به گسترش روایی جهان داستانی کمک کند اما مسئله اینجاست که این تعدد خطوط روایی به پرداختی منسجم منجر نمی‌‌شود. درنتیجه، مخاطب به‌جای دنبال کردن یک روایت حماسی، با چند روایت مستقل مواجه است. مشکل اینجاست که این روایت از هیچ مرکز ثقلی برای پیشبرد خودش استفاده نمی‌کند و همه‌ی خطوط به یک اندازه سنگینی دراماتیکی را حمل می‌‌کنند. در آثار داستان‌محور آنهم با خطوط روایی متعدد هر خط داستانی باید در خدمت پیرنگ اصلی باشد و یا اینکه به جهان‌سازی روایت کمک کند. در غیراینصورت اثر تبدیل به یک روایت پرترافیک می‌‌شود که به زودی نیز از ذهن مخاطب فراموش خواهد شد. یکی از ضعف‌های جدی فیلمنامه در چهار قسمت نخست فصل سوم حلقه‌های قدرت، ناتوانی در تبدیل تعدد خطوط روایی به یک ساختار دراماتیک منسجم است. سریال می‌خواهد هم‌زمان چند جهان متفاوت را پیش ببرد. سائورون و ساخت حلقه قدرت، گالادریل و ماموریتش، بحران سیاسی در نومه‌نور، اختلافات دورف‌ها و ماجرای گندالف در شرق. مشکل این نیست که داستان شخصیت‌های زیادی دارد بلکه مشکل این است که فیلمنامه برای بسیاری از این شخصیت‌ها مسیر مستقلی طراحی می‌کند، بی‌آنکه نشان دهد، همه‌ی این‌ها در یک کلیت منسجم قرار دارند.

فصل سوم سریال حلقه‌های قدرت با یک تغییر مهم شروع می‌شود. ۵ سال از سقوط ارگیون گذشته و حالا سائورون در پی این است که حلقه قدرت یگانه را بسازد. خط داستانی سائورون، پیرنگ اصلی این سریال است و باید همه‌‌ی خرده‌پیرنگ‌‌ها در خدمت این خط روایی باشند. مسئله اینجاست که درام اصلی روی همه‌ی این خطوط روایی تسلط ندارد. همانطور که در بالاتر نیز گفتم در یک ساختار روایی منسجم، هر خرده‌پیرنگ باید در پیشبرد پیرنگ اصلی، نقش داشته باشد. در غیر اینصورت تنها یک عنصر روایی است. در این سریال خط داستانی ایزیلدور و پدرش بیش از آنکه به پیرنگ اصلی وصل باشد به‌عنوان یک داستان موازی کارکرد پیدا می‌کند و تنها می‌توان گفت که این خط روایی گالادریل است که تاثیر مستقیمی روی پیرنگ اصلی دارد. پیرنگ اصلی، یعنی تلاش سائورون برای ساخت حلقه یگانه، گرانش این را دارد که تمام خطوط داستانی را در یک مسیر واحد متحد کند اما روایت به‌جای تمرکز بر پیرنگ اصلی و این استراتژی، مدام میان باراد-دور، نومه‌نور، خزد-دوم و رون جابه‌جا می‌شود. این رفت‌‌وآمد مداوم میان خطوط فرعی باعث شده که مخاطب از یک بحران به بحرانی دیگر پرتاب شود، آنهم بدون اینکه فرصت کافی برای شناختن شخصیت‌ها را پیدا کرده باشد.

مثلا گره داستانی به دام انداختن تئو توسط سائورون را به‌یاد بیاورید. نحوه به خدمت گرفتن تئو توسط سائورون جذاب است اما این جذابیت زمان زیادی دوام نمی‌آورد. تالکین با شخصیت‌هایش همراه می‌شد و بعد از اینکه خوب پرداختشان می‌کرد، بحران‌های مناسبی را برایشان می‌چید. اما تبدیل تئو به ابزار سائورون بیشتر درگیر الگوی سریال‌سازی است تا اینکه از جهان تالکین پیروی کند. آمازون تئو را در یک قسمت تا به این مرحله جلو می‌کشاند تا تنها دست به قتل آروندیر بزند. این اتفاق تنها به‌عنوان یک شوک روایی کار می‌کند، تا اینکه نتیجه‌ی سقوط اخلاقی تئو باشد. تئو به‌عنوان یک شخصیت تراژیک از ایجاد یک عمق پرداختی سر باز می‌زند و آمازون ترجیح می‌‌دهد که از او به‌عنوان یک نقطه عطف برای قسمت‌های بعدی استفاده کند. یک عنصر غافلگیری دیگری نیز که در قسمت چهارم حلقه‌های قدرت حضور داشت، بازگشت کله‌بورن بود. این هم باز خاصیت عنصری روایی را دارد تا اینکه مولد ساخت یک نقطه عطف دراماتیک باشد. چراکه فیلمنامه فرصت کافی را برای جهان‌سازی کله‌بورن و بازگشتش به گالادریل را پیدا نمی‌کند. نقطه اوج و عطف زمانی در اثر به‌خوبی کار می‌کنند که مخلوق یک نتیجه‌ی علت‌ومعلولی باشند نه اینکه وظیفه‌ی تهییج مخاطب را برای دیدن قسمت بعدی برعهده داشته باشند.

فیلمنامه طبق الگوهای سریال‌‌سازی برای حفظ کشش، به‌‌طور مداوم مخاطب را با اطلاعات تازه و موقعیت‌های بحرانی جدیدی روبه‌رو می‌کند. آمازون فکر می‌کند که با بمباران مخاطب بوسیله‌ی ایده‌های طوماری می‌تواند مولد گره‌‌های دراماتیک شود اما مسئله اینجاست که در یک اثر کلاسیک تنها چیزی که کار می‌‌کند، روابط علت‌ومعلولی است نه تزریق ایده‌های هیجانی برای غافل‌گیری مخاطب. ردیف کردن بحران‌های متوالی قطعا مولد یک جهان تالکینی نیست، برای فهمیدن دنیای تالکین و داستان سرزمین میانه‌اش نیاز به مکث‌های دراماتیکی داریم، یک روندی تصاعدی که مخلوق جهانی با گره‌های دراماتیک است. در جبهه الف‌ها، آگاهی از نقشه سائورون و بحث بر سر اعتماد به مارنوخ، امکان شکل‌گیری یک کشمکش دراماتیک را فراهم می‌کند. بااین‌حال، این موقعیت، تبدیل به درام نمی‌‌شود، چراکه همه چیز آنقدر سریع پیش می‌رود که جهان‌بینی شخصیت‌ها فقط شکلی روایی به خود می‌‌گیرد و عملا در ماموریت این سه نفر هیچ تاثیری ندارد. سفر فرودو، سم و اسمیگل را با سفر گالادریل و مارنوخ مقایسه کنید. هر مسیری که در این سفر انتخاب می‌‌شد، به معنای از دست دادن مسیر دیگری بود و به شناخت سایه‌های روان کارکترها می‌‌انجامید. درواقع در سفر موردور همه چیز با یک وزن دراماتیکی همراه بود.

از این خوانش ما به مقایسه‌ی اسمیگل و مارنوخ می‌رسیم. جکسون و تالکین، با ایجاد مکث‌های دراماتیکی و نفوذ به لایه‌های روانی و اسطوره‌ای اسمیگل از این شخصیت چیزی می‌سازند، فراموش‌نشدنی. اسمیگل با هر قدمی که در این سفر برمی‌داشت، هم مولد هزینه‌های دراماتیکی بسیاری بود و هم مخاطب از عمق دردی که او در حال تحمل‌کردنش بود، آگاهی پیدا می‌کرد. اما در حلقه‌های قدرت، یکی از چالش‌های اقتباس آمازون از جهان تالکین، نحوه برخورد با خلاهای روایی سینمایی است. شخصیت‌هایی مانند مارنوخ که در کتاب‌های تالکین وجود ندارند، برای گسترش درام ایجاد شده‌اند. مشکل اینجاست که این شخصیت تازه‌ساخته‌شده هیچ جایگاهی در منطق دنیای تالکین ندارد، بلکه بیشتر برای ایجاد گرانش‌های سینمایی و نیازهای مقطعی اثر خلق شده است. حالا هم وقتی آمازون دست به این بدعهدی بزرگ نسبت به تالکین و سرزمین میانه‌اش می‌‌زند، در ادامه توان پرداخت چیزی که خلق‌اش کرده است را ندارد. خلق مارنوخ یعنی به چالش کشیدن دنیای تالکین. حالا این چالش نیازمند ایجاد یک بستر مناسب برای ارائه‌ی جهان‌بینی شخصیت این اورک است.

از طرفی دیگر یکی از بحث‌‌برانگیزترین، تغییرات آمازون نسبت به کتاب‌های تالکین، تغییر شخصیت گالادریل است. تالکین او را شخصیتی پیچیده، کهن و دارای نیروهای جادویی معرفی می‌‌‌‌‌کند. درواقع او الف خردمندی است که سائورون به‌راحتی نمی‌تواند به ذهنش نفوذ کند. اما سریال پیچیدگی او را نادیده می‌گیرد و این شخصت را تنها در قالب فردی جنگجو با مهارتی بالا تقلیل می‌دهد. گالادریل آمازون کسی است که هویتش با دشمنی با سائورون گره خورده، اما تالکین چنین برداشتی از او ندارد. شیوه مواجهه او با شر در این سریال، بخش مهمی از نگرش اخلاقی و فلسفی تالکین را نیز تغییر داده است. شکل رویارویی گالادریل با شر، بخش مهمی از جهان‌‌بینی اسطوره‌ای این شخصیت است، یک رویارویی عمیق فلسفی. اما چیزی که در این میان وجود دارد این است که گالادریل دشمن سائورون است، چونکه برادرش را اورک‌‌ها کشته‌اند. تغییر مرکز ثقل شخصیت گالادریل به تجربه‌‌‌ی عدم‌دسترسی آمازون به جهان‌بینی تالکین ختم می‌شود، چراکه شر از نظر این نویسنده تنها هیئتی بیرونی ندارد، بلکه بخش عمده آن از درون و روان آغاز می‌شود. گالادریل حالا در اینجا یک قهرمان اکشنی است که طبق الگوهای تجاری این ژانر دست به شمشیر می‌کشد و به‌‌دنبال انتقام می‌رود.

مسئله دیگر خلق شخصیت آروندیر است. الفی که از همان فصل ابتدایی در سریال حلقه‌‌های قدرت حضور دارد. او نیز مخلوق آمازون است نه اینکه در روایت‌های تالکین حضور داشته باشد. آمازون برای آروندیر یک خط روایی مستقل طراحی کرده است. عشق به یک انسان، حضور در میان مردم سرزمین‌های جنوبی، ماموریتی نظامی و رویارویی با آدار. این خط داستانی در فصل اول بخش زیادی از زمان روایی را به خود اختصاص می‌‌‌‌دهد، زمانی که می‌توانست صرف پرداخت عمیق‌تر به عناصر مهم جهان تالکین شود. حالا مسئله اینجاست که در روایت تالکین ماموریت نظارت بر انسان‌های جنوبی توسط الف‌ها وجود ندارد. اوضاع وقتی جالب‌تر می‌شود که بدانید آروندیر جز الف‌های سیلوان است، دسته‌ای که به‌هیچ‌عنوان حاضر به شرکت در جنگ‌ها نبوده‌اند. آروندیر شاید یک شخصیت روایی خوب برای سریالی چند فصلی باشد اما منطق دنیای تالکین را زیر سوال می‌برد.

جهان تالکین از تقابل و رویارویی دو کهن‌الگوی خیر و شر شکل می‌گیرد. شر در اندیشه‌‌های تالکین عنصری بسیار غنی و پرداخت شده است. در دنیای تالکین شر می‌خواهد به تعریف دوباره‌ای از جهان برسد و نظم تازه‌ای را شکل دهد. تالکین شر را نیرویی معرفی می‌کند که در ابتدا چهره‌ای خیرخواهانه دارد اما رفته‌رفته از دل این زیبایی، خودش را نشان می‌‌‌‌دهد. اما سریال چندان به نمایش فلسفه‌ی شر تالکینی پایبند نیست و در برخورد با سائورون به‌دنبال ایجاد انگیزه‌های ژانری برای مخاطب می‌گردد. حلقه‌های قدرت بیش از آنکه به درون روابط علی شر نفوذ کند، ترجیح می‌دهد تا از آن به‌عنوان یک عنصر روایی برای شکل‌دادن به نبردها بهره ببرد. اگر غیر از این بود گالادریل همانگونه که تالکین او را روایت می‌کند، پرداخت می‌شد.

سائورون بزرگترین خط داستانی این سریال است. او را تاحدی می‌توان بخش تاریک و انکارشده‌ی روان انسان در نظر گرفت. درواقع یونگ سازوکار روانی وسوسه را توضیح می‌دهد و تالکین ماهیت اخلاقی و پیامدهای تسلیم‌شدن در برابر آن را . شر در جهان تالکین تنها مخلوق ناخودآگاه یا بخش سرکوب‌شده روان نیست. سائورون موجودی سقوط‌کرده با اراده است که میل به نظم و اصلاح جهان را همراه با سلطه بر دیگران به حرکت درمی‌آورد. شر او ماهیتی اخلاقی و اسطوره‌ای دارد یعنی فساد و گرفتن آزادی دیگران. سائورون را نمی‌توان به معنای دقیق یونگی، خود سایه دانست بلکه او تجسم اسطوره‌ای شر است. بااین‌حال، می‌توان از مفهوم سایه برای تحلیل شیوه نفوذ او در روان گالادریل و تئو استفاده کرد. او خشم، غرور و میل به قدرتی را در گالادریل هدف می‌گیرد که خود او نیز درگیر آن‌هاست. اما حلقه‌های قدرت آمازون اما تا به اینجا این گرانش بزرگ را انکار کرده است. درواقع سائورون در این سریال همانی نیست که تالکین به‌‌تصویرش می‌کشدش. حال در ادامه این سریال و پخش قسمت‌‌های دیگر حلقه‌های قدرت، به نقد بیشتری در این حیطه خواهم پرداخت. اما تا به اینجا سریال به‌هیچ‌عنوان، هویتی از تالکین را از خود بروز نداده و طرفداران را ناامید کرده است.