نقد فیلم قلب هیولا (Heart of the Beast) | برد پیت در سفر والهالا

فیلم قلب هیولا اثری نسبتا متفاوت با دیگر فیلم‌های بقامحور است. البته تفاوت به این معنا نیست که اثر توانسته تمام انتظارات مخاطب را برآورده کند. فیلم با خود لایه‌هایی اسطوره‌ای و فلسفی را حمل می‌کند و مانند بسیاری از فیلم‌های اسطوره‌ای به جهان پرگرانشی می‌اندیشد که فیلمساز از پس پرداخت کاملش برنیامده است. دنیای سنگین این فیلم بیش از هر چیز ما را به معنای رنج و درد نزدیک می‌کند. برد پیت هم بازی خوبی از خود ارائه می‌دهد و می‌توان گفت که بخشی از چگالی اثر را او حمل کرده است.

در ادامه داستان فیلم لو می‌رود

قلب هیولا در نگاه اول یک درام است، رویکردی که اندک تفاوتی با بسیاری از فیلم‌های زیرژانر بقا می‌سازد. عمده هدف فیلم تمرکز روی احساسات انسانی است، جهانی که زخم‌ها و تنهایی انسان را نشانه می‌رود. حالا در این بین زیرژانر بقا هم تبدیل به مهم‌‌ترین مولفه‌‌ی ژانری شده است. بقا، نیروی محرکه و محور اصلی کشمکش داستانی را می‌سازد و از طرفی هم المان‌‌های سینمای تریلر، با ایجاد تعلیق، دوزی از ترس و تنش را به درام تزریق می‌‌کنند. با چنین ترکیبی، موفقیت فیلم بیش از آنکه در گرو خطرات و کشمکش‌های بیرونی باشد روی جهان درونی قهرمان فیلم سوار است. ما در بطن عمیق‌تر فیلم، با درامی مواجهیم که می‌کوشد مفهوم بقا را به‌‌عنوان یک عنصر غریزی از سطح نیازهای ابتدایی فراتر ببرد و آن را به مسئله‌ای روان‌شناختی و عاطفی تبدیل کند. فیلم برای به حرکت درآوردن چنین جهانی میان رویارویی با طبیعت وحشی آلاسکا و زخم‌های جنگ ارتباط برقرار می‌کند.

اما در مقابل کلیشه‌‌‌‌‌‌های زیرژانری بقا کشمکش‌های درونی جیمز گرانش دراماتیکی مهم‌تری به روایت می‌بخشند. گذشته نظامی و تروماهای جنگ، بکگراند روانی او هستند. بنابراین، بحران کنونی او را می‌توان امتداد بحران پیشین زندگی‌اش در نظر گرفت. بحرانی که این بار در مواجهه با محدودیت‌های جسمی‌اش آشکار می‌شود. درواقع مسئله اصلی در اینجا طبیعت خشن و خطراتش نیست بلکه ترومایی است که اجازه نمی‌‌‌دهد، جیمز از خودش مراقبت کند. فیلم بیش از نمایش کشمکش‌های بیرونی به بستری برای تعامل روانی قهرمان قصه با شرایط اطرافش نیاز دارد. فیلم در پی این نیست که نشان دهد قهرمانش آیا در این محیط سخت زنده می‌‌‌‌ماند یا نه بلکه در پی نمایش انسانی خسته است که زخم‌هایش اجازه زندگی را به او نمی‌‌دهند. حالا این هم‌نشینی از نظر دراماتیک اهمیت دارد، زیرا طبیعت خشن آلاسکا تبدیل به استعاره‌ای از وضعیت آشفته‌‌‌ی درونی قهرمان روایت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود. درواقع اتفاقات زیرژانر بقا به‌عنوان یک فرم تنها یک حامل است، حامل جهانی روانشناختی. کشمکش‌های بقا در پی این هستند تا با فعال کردن خطرات بیرونی ترومای گذشته اودین و جیمز را بیرون بکشند.

در قلب هیولا طبیعت خشن و غیرقابل پیش‌‌‌‌‌‌بینی آلاسکا گذشته‌ی جیمز و اودین را دوباره احضار می‌کند. به این ترتیب، فیلم میان دو جهان متفاوت جغرافیایی، پیوندی مضمونی برقرار می‌کند. برای این دو، طبیعت همان معنایی را ندارد که برای آن جوینده طلا داشت. برای جیمز و اودین طبیعت شکل دیگری از مرگ است. مرور گذشته جیمز تنها به معنای استفاده روایی از آن نیست، بلکه گذشته به ابزاری برای استعاره‌‌‌‌‌سازی موقعیت کنونی آلاسکا استفاده می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود. حضور خاطرات جنگ در آلاسکا، مولد تداومی دراماتیکی می‌‌‌شود، گویی موقعیت جدید، همان بحران‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های قدیمی را در بستری متفاوت به جریان انداخته است. آلاسکا به‌مثابه گذشته‌ای است که جیمز را رها نکرده است. شاید فیلم در ظاهر به دنبال نمایش یک اثر بقامحور باشد اما تمام تلاشش نشان دادن درامی است که از زخم‌های انسانی در جنگ تغذیه می‌‌‌کند. آلاسکا جیمز و اودین را در مواجهه با زخم‌‌های گذشته‌‌شان قرار می‌دهد، درواقع طبیعت آن‌ها را به عمق آن ویرانی که از روح‌شان ساخته‌اند می‌برد.

مشکل اصلی در نحوه‌‌‌ی بکارگیری گذشته شخصیت در میدان جنگ است. خاطرات جنگ جیمز می‌توانند نقشی تعیین‌کننده در خلق کنش‌های کنونی او در آلاسکا داشته باشند. این بدان معناست که هر رویارویی جیمز با وضعیت خشن آلاسکا باید او را به‌طور دراماتیک‌تری با گذشته‌اش روبه‌رو می‌کرد. اما فیلم این پیوند را نمی‌تواند در سطح کنش و تصمیم‌گیری شخصیت به پرداخت برساند. فیلمساز می‌‌‌خواهد که گذشته هم باری ملودرام داشته باشد و هم اینکه بر انتخاب‌‌‌‌‌های جیمز در موقعیت آلاسکا بسط پیدا کند. اما متاسفانه فلش‌بک‌ها تنها تا جایی کمک‌‌دهنده به گسترش این دیدگاه هستند. گذشته جیمز درنهایت تنها به‌عنوان یک عنصر روایی در فیلم می‌ماند. از جهتی دیگر نیز کشمکش‌های بیرونی و رویارویی پیاپی قهرمان قصه با خطرات طبیعت، چگالی قابل توجهی از ظرفیت روایی فیلم را به خود اختصاص داده‌اند. این مسئله فرصت پرداخت عمیق‌تر به کشمکش‌های روانی قهرمان را محدود می‌کند. درواقع، فیلم از طریق ایده‌های سینمای تریلر خطر را به‌خوبی به تصویر می‌کشد، اما همیشه نمی‌تواند نشان دهد که عبور از هر خطر چه تغییری در وضعیت درونی شخصیت ایجاد کرده است. چنین می‌‌‌‌شود که طبیعت آلاسکا با وجود گرانش استعاری‌اش، به‌طور کامل به بستری برای بازتاب جهان روانی جیمز تبدیل نمی‌شود.

جهان‌بینی فیلم قلب هیولا، بسیار تراژیک است. فارغ از ایرادات فیلمنامه‌ای اثر، اتمسقر فیلم در تلاش است تا جهانی ابزورد را خلق کند. فیلم به دنبال نمایش چگونگی دوام آوردن در طبیعت نیست، بلکه به‌دنبال نمایش تنهایی و زخم‌های انسان است. قرار نیست که جیمز زنده از آلاسکا بیرون بزند، درواقع حتی اگر زنده هم بیرون می‌آمد، حواسش باز هم جائی در میان هم‌رزمان کشته شده‌‌اش بود. در چارچوب این رویکرد، آلاسکا به لوکیشنی برای آشکار شدن وضعیت وجودی قهرمان قصه تبدیل می‌شود. جهانی بی‌اعتنا به سرنوشت انسان که در آن برای ادامه بقا هیچ تضمینی وجود ندارد. این نگاه، فیلم را به نوعی جهان‌بینی اگزیستانسیالیستی نزدیک می‌کند، جایی که انسان در مواجهه با جهانی فروپاشیده، ناچار است برای زندگی خود به دنبال معنا بگردد. رابطه جیمز و اودین نیز برای معنا بخشیدن به همین تفکر اگزیستانسیالیستی شکل گرفته است. وفاداری در قبال دیگری، به یکی از بسترهای معنادهنده در جهانی تبدیل می‌شود که در حال فروپاشی است. رابطه‌ای که در آن مسئله تنهایی، مسئولیت و جست‌وجوی معنا در جهانی رو به فروپاشی خلق شده است. درواقع جیمز و اودین می‌دانند که هیچ چیز در دنیایی که درش زندگی می‌کنند قابل اعتماد نیست، پس هر دویشان دست به معناسازی در میان ویرانه‌های درونشان می‌زنند.

اما نکته‌ی جذابی که توجه مرا در فیلم به خود جلب کرد، لایه‌ی اسطوره‌ای اثر بود. فیلم سعی دارد تا رنج انسان‌ها را به اسطوره‌ها پیوند بزند، جائی که نشان دهد، رنج عنصری همیشگی برای انسان بوده است. فیلم از جغرافیایی استفاده می‌کند که خود دارای پیشینه‌ای اسطوره‌ای است و در کنار آن، از نشانه‌هایی از اسطوره‌شناسی فرهنگ‌های دیگر نیز بهره می‌‌گیرد. آلاسکا در میان بومیان شمالگان جائی مقدس است. طبیعت این سرزمین در میان برخی از اقوام این منطقه به‌عنوان سرزمینی شناخته می‌شود که مرز میان جهان زندگان و مردگان در آن محو شده است. همانجائی که ارواح جنگجویان برای بردن روح سربازان به زمین می‌آیند. از این روی می‌توان نمایش شفق قطبی را هنگام مرگ جیمز توجیه کرد. شفق قطبی در میان بسیاری از قوم‌های شمالی به معنای رقص مرگ است.

در باورهای اقوام شمالگان، ارواح جنگجویان مرده آنهایی که هنوز در آسمان حضور دارند، وقتی برای بردن ارواح سربازان می‌آیند، درخشش سلاح‌ها و زره‌هایشان آسمان را نورانی می‌کند و این همان شفق قطبی است. از این جهت، شفق قطبی دیگر تنها پدیده‌ای طبیعی نیست بلکه گویی آسمان به صحنه‌ای برای بازگشت مردگان برای بردن ارواح تبدیل شده است. جیمز که دیگر نمی‌تواند از بند خاطرات همرزمانش رها شود و فقدان آن‌ها را تحمل کند، در برابر رقص نوری قرار می‌گیرد که گویی به والهالا می‌‌‌‌رسد. انگار روح دوستان در گذشته‌اش، انتظارش را می‌کشند. این خوانش از آن جهت معنا پیدا می‌کند که نام سگ جیمز نیز اودین است. اودین در اساطیر نورد خدای جنگ و سرنوشت است همان کسی که دستور می‌دهد تا روح سربازان کشته شده را به والهالا برسانند. از طرفی دیگر در اساطیر آزتک‌ها، سگ‌ها راهنمایان روح در جهان مردگان هستند. سگ در این آیین، روح را از رودخانه‌‌ای سخت عبور می‌‌‌دهد و تا واپسین لحظات کنار روح می‌ماند تا به جایی مطمئن برسد. این باور اسطوره‌ای برای تحلیل رفتار اودین قابل تامل است. اودین در آستانه مرگ نیز همراه جیمز می‌ماند و تنها زمانی او را ترک می‌کند که مطمئن شده به جای امنی رسیده است.

و درنهایت اینکه آلاسکا تبدیل به سفر نهایی جیمز می‌شود. یک سفر آیینی که گویی همه برای بدرقه‌اش می‌آیند. او در این سرزمین دوباره با زخم‌‌هایش روبه‌رو می‌شود، درد را می‌بیند و می‌فهمد که قرار نیست از رنج جان سالم به در ببرد. جیمز درنهایت به والهالا می‌رسد و اودین نجات پیدا می‌کند تا در آینده‌ای نزدیک هر زمان که وقتش شد، به دیدار هم‌رزمش، جیمز برود.