نقد فیلم آخرین خانه (The Last House) | صدرنشین آخرالزمانی نتفلیکس

آخرین خانه از آن دسته از فیلم‌هایی است که آرزو می‌کنید ای کاش بهتر ساخته می‌شد. به‌هیچ عنوان نمی‌توان از ایده‌ی جذاب فیلم چشم‌پوشی کرد و نمی‌توان دوباره آرزو نکرد که ای کاش بهتر تمام می‌شد! فیلم با یک جمله از آرتور سی کلارک شروع می‌شود: چقدر بد است که این سیاره را زمین بنامیم در حالی که کاملا یک اقیانوس است. دریا، اسکله، ماهیگیری و زیر آب اولین عناصری هستند که در فیلم به ما نشان داده می‌شوند. با جمله‌ی ابتدایی تیتراژ فیلم و این تصاویر می‌فهمیم که قرار است ماده‌ی سینمایی این درام عنصری از طبیعت باشد.

در ادامه داستان فیلم لو می‌رود

کریسمس است و باران شدیدی شروع به باریدن می‌کند، وقتی خانواده می‌خواهند برای خرید درخت کریسمس بیرون بروند، متوجه می‌شوند که هیچ دری باز نمی‌شود. به زودی آن‌ها می‌فهمند که همه‌ی مردم این سیاره در خانه‌هاشان گیر افتاده‌اند. فیلم با این رویکرد خیلی زود وارد یک اثر موقعیت‌محور می‌شود و پدر خانواده هرچه سعی می‌کند تا با شکستن پنجره‌ها خانواده‌اش را نجات دهد، به‌جایی نمی‌رسد. اما نقش خانه در اینجا به‌عنوان یک عنصر مهم در سینمای ترسناک خیلی استخوان‌دار خودش را به چالش می‌کشد. در سینمای وحشت خانه معمولا منبعی برای ایجاد ترس است. جغرافیایی که یا باید از آن گریخت و یا جن‌گیری‌اش کرد. همیشه یک خانه وجود دارد که شخصیت‌های ژانر وحشت در آن گیر می‌افتند و باید در انتها پاکسازی‌اش کنند. حالا در این فیلم نیز خانه تبدیل به یک کابوس می‌شود اما کابوسی که نباید از آن فرار کرد، بلکه باید در آن پناه گرفت. خانه موتور اصلی روایت است عنصری که در ژانرهای بکار رفته در این فیلم نقشی اساسی دارد.

جیسون به‌جای مواجهه کامل با ناشناخته‌ی بیرون، بر عنصری آشنا یعنی خانه تأکید می‌کند. اما این تأکید بسیار افراد خانواده را دچار فرسودگی می‌کند. در خوانش یونگی نیز خانه در اینجا تبدل به استعاره‌ای از روان پدر می‌شود و عدم‌مواجهه‌ی او با دنیای بیرون را می‌توان ترس از رویارویی با سایه‌اش در نظر گرفت. در سایه‌ی جیسون ترس از موفق نشدن وجود دارد. ترس از بی‌قدرتی، وحشت از شکست، میل به فرمان‌دادن و ناتوانی در پذیرش آسیب‌پذیری. آنچه او از بیرون می‌ترسد، درون خودش متولد می‌شود. او به دروغ به همسرش می‌گفت که یک صید بزرگ داشته و می‌تواند از خانواده‌اش مراقبت کند. حالا او فکر می‌کند که با بیرون رفتن از خانه شرایط شبیه قبل می‌شود و او دوباره نمی‌تواند برای خانواده‌اش منبع غذایی پیدا کند. پس اگر در فیلم‌های سینمای وحشت خانه محلی برای حضور اجنه و ارواح شیطانی بود در اینجا خانه تبدیل به محلی می‌شود که اجازه نمی‌دهد ساکنانش با سایه درونشان ملاقات کنند. این همان چالش دراماتیکی است که فیلمساز برای عنصر خانه در نظر می‌گیرد.

از این جهت می‌گویم که فیلم به خانه اهمیتی چندانی به لحاظ یک عنصر روانشناختی نمی‌دهد، که خانه در پایان کاملا فرو می‌ریزد و نشست می‌کند. درواقع فروریختن خانه را نمی‌توان تنها یک حادثه فیزیکی یا راهی برای ایجاد اوج دراماتیک دانست. اگر از منظر روان‌کاوانی به مسیر فیلم نگاه کنیم، فروپاشی ساختمان درواقع پایان جهانی است که از ابتدا بر پایه ترس و میل به کنترل بنا شده بود. در خوانش یونگی، خانه تصویری از روان است و فروپاشی آن می‌تواند نشانه فروپاشی خود روانی باشد که در پی دوری از سایه‌ها است. پدر تا زمانی می‌تواند در نقش محافظ باقی بماند که جهان مطابق قواعد ذهنی او عمل کند. اما بحران، او را وادار می‌کند با بخش‌هایی از وجودش روبه‌رو شود که سرکوب کرده است یعنی ترس از ناتوانی و شکست. خانه زمانی فرو می‌ریزد که این عنصر دیگر قادر نیست اضطراب را پنهان کند و این فروپاشی باعث می‌شود که خانواده با چیزی روبه‌رو شود که چندین سال از آن گریخته بود.

نکته‌ی جذاب این فروپاشی و رهایی آنجاست که بعد از رویارویی خانواده با سایه‌ی روان پدر، آن‌ها قایق همسایه را پیدا می‌کنند و باهاش به دل اقیانوس می‌زنند. حالا وضعیت زمانی جالب‌تر می‌شود که همین اقیانوس خانه‌ی موجوداتی است که زمین را تصاحب کرده‌اند. از منظر یونگ، ورود به اقیانوس را نمادی از ورود به لایه‌های ناشناخته روان می‌توان در نظر گرفت. قلمرویی که زیر سطح آرام و آشنای جهان، نیروهایی ناشناخته و سرکوب‌شده حضور دارند. خانه‌ای که زمانی آخرین مکان برای پناه گرفتن بود، فروریخته و خانواده اکنون وارد فضایی می‌شود که هیچ نقشه‌ای برای شناختنش ندارند. نکته مهم این است که خانه این موجودات در اقیانوس قرار دارد. یعنی خانواده برای فرار از تهدید، وارد قلمرو تهدید می‌شود. این جابه‌جایی از نظر یونگی شبیه عبور از آستانه به سمت مواجهه با سایه است.

همه‌ی این ایده‌ها می‌توانست در چارچوب درام و ژانر، ترس و وحشت را به‌خوبی به مخاطب القا کنند. مثلا خانه، باران و اقیانوس به‌عنوان عناصر روانشناختی استخوان‌دار می‌توانستند نقش خوبی در پیشبرد این اثر آخرالزمانی داشته باشند اما متاسفانه فیلمساز دوست دارد تا اثرش به عمق نفوذ نکند. این رویکرد باعث می‌شود که فیلم از لحاظ ژانری لنگ بزند و ایده‌هایش را بسوزاند. پس آخرین خانه اگر فیلم خوبی از آب درنیامده به این دلیل است که نقشه‌اش را می‌کشد اما آن را اجرایی نمی‌کند. مثلا یک فیلم‌بین مبتدی ممکن است هیچگاه متوجه نشود که پدر چرا از خانه بیرون نمی‌زند و اصلا رویارویی با موجودات دریایی بیگانه چه معنا و مفهوم روانشناختی دارد. فیلمساز وارد قلمرو ناخودآگاه می‌شود از عناصر مهمی چون خانه، دریا و باران استفاده می‌کند اما ترجیح‌اش این است که فیلم، اثر خاصی را از آب درنیاورد.

آخرین خانه یک ترکیب ژانری است. غیلمی که بُعد آخرالزمانی‌اش پررنگ‌تر از خاصیت وحشت‌آفرینی‌اش خود را نشان می‌دهد: پناه گرفتن در پناهگاه، کمبود مواد غذایی، روی آوردن به یک زندگی بدوی، شکار، کاشت سبزیجات در خانه، پدری که سعی بر زورگویی دارد و از همه مهمتر اینکه اعضای خانواده در حال جنگیدن برای بقا هستند. این آخرالزمان در مقیاس یک خانواده شکل می‌گیرد و فیلمساز دیستوپیا را در چارچوب روابط خانوادگی بررسی می‌کند. درواقع فیلم با انتخاب این رویکرد از مسیر یک اثر آخرالزمانی کلاسیک بودن فاصله می‌گیرد و بحران را از خانه آغاز می‌کند. این انتخاب باعث می‌شود آخرالزمان در فیلم بیشتر از آنکه یک رویداد جهانی باشد، یک تجربه خانوادگی و روانی باشد. فیلم همچنین برخلاف بسیاری از آثار آخرالزمانی، قهرمان خود را در موقعیت نجات جهان قرار نمی‌دهد.

این آخرالزمان مرحله‌به مرحله اتفاق می‌افتد و یک اتفاق ناگهانی نیست، بلکه فرایند تدریجی فروپاشی یک ساختار روانی در ذهن افراد خانواده خواهد بود. این فرایند از خانه آغاز می‌شود و هر مرحله، علت مرحله بعدی است. در ابتدا که هنوز آخرالزمان وارد خانه نشده کسی مشکلی ندارد اما به محض اینکه موجودات دریایی به خانه حمله می‌کنند دیستوپیا شروع می‌شود و جهان آشنای خانواده از بین می‌رود. با این رویکرد فیلم دوباره از بحث روانشناختی استفاده می‌کند و روابط آخرالزمانی‌اش را پیش می‌برد اما همانطور که در بالاتر نیز گفته بودم فیلمساز توانایی پرداخت این ایده‌های سنگین را ندارد.

اما علاوه‌بر مشکلات ژانری و ضعف در لایه‌ی روانشناختی، فیلم در نحوه‌ی پیشبرد درام نیز مشکل دارد، چراکه حادثه به کشمکش موثری تبدیل نمی‌شود. فیلم موقعیت و ایده‌ی قدرتمندی دارد، خانواده‌ای در خانه‌ای محاصره‌شده که در بیرونش آخرالزمانی در جریان است. اما این موقعیت شرایطی خطرناکی را بوجود نمی‌آورد که شخصیت‌ها دست به انتخاب‌های دشوار بزنند. از طرفی هم، کشمکش اصلی میان پدر و تهدید بیرونی موجودات و گرسنگی شکل می‌گیرد. اما در بخش‌هایی از فیلم، اصرار پدر برای ماندن در خانه بیشتر تکرار یک تصمیم است تا نیرویی که درام را جلو بکشاند. درنتیجه، اختلافات خانوادگی نیز فرصت پیدا نمی‌کنند تا تعلیق و کشمکش پتانسیل‌داری را ایجاد کنند. شخصیت‌ها باید بخاطر بحران، تصمیم‌هایی بگیرند که پیامدهای برگشت‌ناپذیر داشته باشد، در حالی که فیلم به‌جای تشدید بحران، دماسنج درام را ثابت نگه می‌دارد.