// جمعه, ۱۹ مهر ۹۸ ساعت ۱۷:۱۵

شهر سوخته یکی از بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین شهرهای باستانی ایران است و به‌علت حوادثی که در طول تاریخ برای آن رخ داده است بسیار مورد توجه باستان شناسان قرار می‌گیرد.

محتوای اصلی این مطلب متعلق به سایت کجارو بوده و در زومجی بازنشر شده است.

تا به حال تصور کرده‌اید به یک شهر باستانی و قدیمی در اعماق تاریخ سفر کنید در کوچه‌ها و خیابان‌های آن در دل کویر قدم بزنید و از نزدیک آثار برجای‌مانده از مردمانی پیشرفته را در پنج هزار سال پیش ببینید؟ با ما همراه باشید تا یکی از تمدن‌ها و شهرهای دنیای قدیم در سیستان و بلوچستان ایران را معرفی کنیم.

شهر سوخته، بهشت باستان شناسان

محوطه‌ی باستانی شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان و ۵۶ کیلومتری جنوب شهر زابل، نزدیک رودخانه‌ی هیرمند در منطقه‌ی سیستان ایران قرار دارد. این‌ محوطه در سال ۱۳۹۳ خورشیدی به‌عنوان اولین محوطه یا تپه‌ی باستانی و هفدهمین اثر جهانی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌ است.

شهر سوخته از پیشرفته‌ترین شهرهای دنیای باستان است

شهر سوخته یکی از بزرگ‌ترین، پیشرفته‌ترین و قدیمی‌ترین شهرهای باستانی ایران، خاورمیانه و جهان، واسطه‌ی تجاری بین شرق و غرب بوده ‌است. مساحت این شهر ۲۸۰ هکتار بوده و زندگی و سکونت در سال‌های ۳۱۰۰ – ۲۰۰۰ پیش از میلاد در هزاره‌هایی معروف به عصر مفرغ یا شهرنشینی، در اینجا جریان داشته است. هرچند وقتی به دیدن این شهر باستانی می‌روید آن را بیابانی خشک می‌بینید، اما در گذشته این منطقه دشتی سرسبز و قابل کشت بوده که رود هیرمند به آن حیات و زندگی می‌بخشید و شواهد به دست آمده از شهر سوخته این مطلب را تأیید می‌کند. کشف میلیون‌ها قطعه سفال به‌معنای وجود کوره‌های پخت سفال است که برای گرم کردن آن به چوب درختان نیاز بوده و این نشان می‌دهد در آن زمان در این منطقه جنگل وجود داشته که از چوب‌های آن‌ها در سقف خانه‌ها استفاده می‌کردند. وجود استخوان پرندگان مهاجر نیز گواهی بر پر آبی دریاچه‌ی هامون درآن روزگار است.

شهر سوخته

منبع عکس: سایت یونسکو

شهر سوخته آزمایشگاهی بزرگ در اعماق تاریخ است

شرایط آب و هوایی سیستان و وضعیت زمین این منطقه، شهرسوخته را به یک آزمایشگاه بزرگ در دل تاریخ تبدیل کرده است. حوادث طبیعی و بادهای موسمی قشری از شن شور کویر را روی سطح محوطه پوشانده و لایه ضخیمی ایجاد کرده که وقتی سر اورل اشتاین، باستان‌شناس مجارستانی از این تپه بازدید کرد، بعد از اندکی کندوکاو تصور کرد که به خاک بکر رسیده و چیز دیگری پیدا نمی‌کند. این لایه از نفوذ رطوبت به زیر زمین جلوگیری می‌کند و به همین دلیل بسیاری از مواد آلی مانند ابزار و اشیایی چوبی، حصیری، پارچه‌ها، دانه‌های گیاهی مثل گندم، جو و هندوانه از کاوش‌های این شهر سالم به دست آمده است.

پارچه شهر سوخته

منبع عکس: سایت شهر سوخته

مردمان این شهر کارهای مختلفی مثل صیادی و شکار انجام می‌دادند. صنایعی مانند پارچه‌بافی، سفالگری، جواهرسازی، مرمرسازی، سبدبافی در گارگاه‌های تولیدی و صنعتی به‌صورت تخصصی انجام می‌شد. وجود این همه مصنوعات، اشیای زیبا و متنوع نشان می‌دهد که این مکان واسطه‌ی داد و ستد بین شرق و غرب ایران بوده است. شهر به بخش‌های مسکونی، گورستان، یادمانی، صنعتی و کارگاهی تقسیم می‌شود و نظام آب‌رسانی و تخلیه‌ی فاضلاب داشته است. پیرامون شهر اثری از دیوار دفاعی وجود ندارد و این نشان می‌دهد که این شهر از امنیت، آرامش و صلح برخوردار بوده و خبری از جنگ در آن زمان نبوده است.

خانه‌ها

منطقه مسکونی شهرسوخته

منبع عکس: سایت پایگاه شهر سوخته

شهر سوخته مانند شهرهای امروزی خیابان‌ها، کوچه‌ها و معابری دارد که خانه‌ها در دو طرف آن‌ها ساخته شده‌اند. مردم در خانه‌هایی چهارگوش و مستطیلی شکل که از خشت، چینه، چوب و حصیر ساخته شده و سقف‌های مسقف داشته، زندگی می‌کرده‌اند. این خانه‌‌ها ۹۰ تا ۱۵۰ متر مربع مساحت داشته و دارای راهرو، درگاهی، پلکان و نورگیر برای روشنایی فضای درونی بوده‌اند. در داخل خانه تنور و اجاق برای پخت و پز ساخته بوده‌اند. بعضی خانه‌ها فضاهایی به‌عنوان آخور برای نگه‌داری حیوانات و برخی دیگر تالار داشتند. در این خانه‌ها و خیابا‌ن‌ها در اثر رفت‌وآمد، کف‌ها کوبیده شده و کف‌سازی انجام گرفته است.

در خانه‌ها اشیای مختلف و متنوعی به‌ دست‌ آمده است. ظرف‌های سنگی مثل هاون‌ها، سنگ‌ساب‌ها و ابزار و ظروفی که از مرمر ساخته شده، مهره‌ها و اشیای تزیینی از جنس لاجورد، عقیق و فیروزه، پیکرک‌های گلین، سفالی و سنگی به شکل انسان و حیوان، اشیای چوبی و... از آثار پیدا شده در این خانه‌ها است.

گورستان شهر سوخته، قبری با محبت مادری

گورستان شهرسوخته

منبع عکس: سایت شهر سوخته

قبرستان شهر سوخته در جنوب آن قرار دارد و با مساحت ۲۱ هکتار حدود ۲۲ تا ۳۵ هزار قبر دارد. تنوع و نوع قبرها نشان‌دهنده‌ی باورها، اعتقادات مذهبی و اجتماعی مختلف بین مردمان شهر است. اعتقاد به زندگی پس از مرگ مانند جوامع باستان و همچنین طبقه‌ی اجتماعی متوفی باعث شده که صدها شی، غذا، نذورات، ابزار کار و ظروف از این قبور کشف شود. در این شهر مردگان خود را در زمان خاک‌سپاری در جهت خورشید و تابش نور آن دفن می‌کردند.

در کاوش‌های گورستان شهر سوخته انواع مختلفی از گورها شناسایی و کاوش شده است. این گورها شامل: گودال‌های ساده، گودال‌های دو قسمتی، شبه سردابه‌ها، سردابه‌ها، گورهای مستطیل خشتی، گورهای مربع خشتی، گورهای دو ديواره، گورهای دايره خشتی، گورهای دايره با در مسدود خشتی و تدفین سفالی هستند.

گورستان شهرسوخته

منبع عکس: سایت شهر سوخته

قبرهای شهر سوخته هر کدام داستانی با خود به همراه دارند. در یک تدفین مشاهده شد فردی را با خنجری کشته و سر آن را از بدنش جدا کرده‌اند و خنجر را درکنار جسد گذاشته‌اند. اینکه به چه دلیل این فرد مرده است، آیا قربانی شده یا به قتل رسیده مشخص نیست. در قبری دیگر جمجمه‌های شش نفر را گرد هم چیده‌اند و سایر قسمت‌های بدن آن‌ها را در وسط قرار داده‌اند. در قبر دیگری مادری با دو فرزندش دفن شده است که مادر دست خود را روی فرزندانش گذاشته است و این نشان مهر و محبت مادری در پنج هزار سال پیش است. استخوان جنین در شکم مادر، تدفین زن و شوهر، قبرهای خانوادگی که در آن اعضای خانواده در فواصل زمانی دفن شده‌اند نیز از نمونه گورها و تدفین‌های این گورستان است.

گورستان شهرسوخته

منبع عکس: سایت شهر سوخته

کاخ سوخته

کاخ سوخته-شهرسوخته

منبع عکس: سایت شهر سوخته

وقتی از ورودی مجموعه شهر سوخته وارد می‌شوید، بقایای معماری‌ای را مشاهده می‌کنید که بزرگ‌ترین بنای شهر به‌ شمار می‌رود. این ساختمان خشتی که در گذشته مساحت آن به ۸۰۰ متر مربع می‌رسید، ۲۵ اتاق در اندازه‌ و شکل‌های مختلف دارد. این کاخ در ۳۸۰۰ پیش از میلاد دچار آتش‌سوزی می‌شود، ساکنان کاخ را ترک می‌کنند و برای همیشه متروک می‌شود. به‌علت همین شواهد سوختگی این بنا به کاخ سوخته معروف می‌شود.

این کاخ که شاید بنایی عام المنفعه بوده باشد از خشت ساخته شده و اتاق‌های آن سقف داشتند. دیوارها را اندود کرده بودند و دو رشته پلکان دارد که شاید به طبقه‌ی دوم یا پشت‌بام راه داشته است. در برخی از اتاق‌‌‌ها اجاق‌های سکو مانند وجود دارد و در یکی از آن‌ها یک کوره نعلی شکل پیدا شد.

شهر سوخته

منبع عکس: سایت یونسکو

منطقه صنعتی

شهر سوخته یکی از مراکز تجاری-صنعتی دنیای باستان بود. در پنج هزار سال پیش در این شهر کارگاه‌های تولید کالا و اشیا وجود داشت و مردمان به کارهای مختلفی مشغول بودند. از کوه‌های بدخشان در افغانستان و در نزدیکی این منطقه سنگ لاجورد وارد شهر می‌شد و در کارگاه‌ها روی آن کارهای اولیه و آماده‌سازی انجام می‌شد. سپس از آن‌ها اشیای تزیینی مهرها، مهره‌ها و... ساخته می‌شد و بعد، این اشیا و مواد را به بین‌النهرین، سواحل و کرانه‌های جنوبی خلیج فارس صادر می‌کردند.

بخش یادمانی

شهرسوخته

منبع عکس: سایت شهر سوخته

بخش یادمانی در شمال غربی شهر، بین محله‌ی صنعتی و خانه‌های مسکونی واقع شده است. در این منطقه‌ی یادمانی بناهای متعددی وجود دارد. یک بنای بزرگ با ۶۰ اتاق که برخی از این اتاق‌ها بدون سقف و به شکل حیاط هستند، مشاهده می‌شود. این ساختمان از خشت ساخته شده و دیوارهای قطور و محکمی دارد. اشیای مختلفی از جنس سنگ، چوب، فلز، سفال و استخوان از داخل فضاها و اتاق‌ها به دست آمده است. این یافته‌ها شامل: ظروف سفالی، پیکرک‌های انسانی و حیوانی، فلاخن‌های گلی تخم مرغی شکل، اشیا و ابزار مربوط‌به بازرگانی و کنترل اقتصادی مثل مهر و اثر مهر، اشیای شمارشی، سرپوش‌های مهر شده، دیسک‌های مدور و مثلثی، طاس‌های گلی، پارچه‌، طناب، شانه‎ی چوبی، سبدهای حصیری، مهره‌های سنگی، گلی و ابزار فلزی است.

نخستین‌های شگفت‌انگیز شهر سوخته

سال‌ها پژوهش‌های علمی و کاوش‌های باستان‌شناختی، پرده از رازها و شگفتی‌های شهر سوخته برداشته‌ است و نشان‌ می‌دهد که این‌ محوطه نام خود را در فهرست نخستین‌ها در زمینه‌ی علمی، پزشکی، هنری و... در دنیا به ‌ثبت‌ رسانده‌ است؛ چنانچه نخستین پویانمایی، چشم مصنوعی، جراحی جمجمه و... در طی سال‌ها پژوهش از ا‌ین ‌محوطه به‌ دست‌ آمده‌ و معرفی‌ شده ‌است.

اولین بانوی جهان با چشمی مصنوعی

چشم مصنوعی شهرسوخته

منبع عکس: سایت شهر سوخته

در سال ۱۳۸۵ خورشیدی کاوش‌های باستان‌شناختی در گورستان شهر سوخته و در تدفین شماره‌ی ۶۷۰۵ منجر به یافتن نخستین چشم مصنوعی جهان شد و شگفتی‌ای دیگر به دستاوردهای پزشکی شهر سوخته اضافه‌ کرد. این‌ یافته نشان از وجود علم پزشکی و بینایی‌شناسی و همچنین ابزار و وسایل دقیق برای ساخت آن در هزاره‌ی سوم پیش ‌از میلاد دارد. این‌ چشم مصنوعی که از قیر طبیعی و چربی حیوانی ساخته ‌شده‌، متعلق به بازه‌ی زمانی ۱۹۷۷ تا ۱۸۷۷ پیش ‌از میلاد است که در چشم چپ بانویی با سن تقریبی ۲۸-۳۲ سال به دست آمده است؛ بنابراین اولین فرد و اولین بانویی که در جهان از چشم مصنوعی برای حفظ زیبایی خود استفاده کرده، اهل شهر سوخته‌ی سیستان ایران بود و این، توجه به زیبایی در هزاره‌ی سوم پیش از میلاد را نشان می‌دهد.

چشم مصنوعی شهرسوخته

منبع عکس: سایت شهر سوخته

سازنده‌ی چشم مصنوعی با داشتن ذره‌بین، وسایل دقیق اندازه‌گیری، آشنایی با شکل محدب و شناخت کامل از ساختار چشم به ساخت آن پرداخته و توانسته است در سطح محدب چشم مصنوعی عروق سطحی چشم را طراحی کند؛ به‌گونه‌ای که تمامی عروق و حفره‌های موجود در چشم، ریزترین مویرگ‌های عنبیه با مفتول‌های طلایی با قطر کم‌تر از نیم میلی‌متر ساخته‌ شده که با چشم انسان قابل مقایسه ‌است. چشم مصنوعی شهر سوخته، قطر ۲٫۹۶ سانتی‌متر، وزن ۶٫۹ گرم و ضخامت ۱٫۵۰ سانتی‌متر دارد و مثل یک عدسی محدب مسطح است. پشت آن تا حدی صاف و دایره‌ای شکل و در دو طرف برای عبور نخ و ثابت ماندن روی سر، دو سوراخ دارد. با وجود آن که در طول تاریخ نمونه‌هایی از چشم‌های مصنوعی وجود داشته؛ اما در هیچ کدام شکل عنبیه چشم مانند انسان طراحی نشده و طبیعی در نیامده است. مردمک عنبیه و سفیدی قابل تشخیص است. پزشک بعد از تخلیه چشم، محل آن را با چشم مصنوعی پر کرده تا زیبایی حفظ شود. او با اندازه‌گیری آشنایی کامل داشته و درون حدقه را اندازه‌گیری کرده است.

اگرچه در کشورهای دیگر خاورمیانه مانند مصر، شواهدی از چشم مصنوعی به دست آمده؛ اما چشم مصنوعی پیداشده در شهر سوخته، نه‌تنها قدیمی‌ترین نمونه است، بلکه با ابزار و روش‌های پیشرفته‌تر و با شناخت کامل و دقت بالاتری ساخته شده است.

چشم مصنوعی شهر سوخته

کیسه چرمی، قاب لنز

کیسه چرمی چشم مصنوعی-شهرسوخته

منبع عکس: سایت شهر سوخته

جالب است بدانید درکنار بانوی چشم مصنوعی، یک کیسه‌ی چرمی در داخل سبد حصیری پیدا شده که ممکن است جای چشم باشد تا در زمانی‌که به آن احتیاج نداشته، مثل موقع خواب، چشم را در داخل آن قرار دهد.

قدیمی‌ترین پویانمایی، بزی که جهانی شد

انیمیشن شهرسوخته

یکی از یافته‌های جالبی که باستان‌شناسان ایتالیایی در شهر سوخته پیدا کردند، جامی سفالین با نقش بز و یک درخت است. سال‌ها بعد از کشف این جام، دکتر سید منصور سید سجادی، کاوشگر و سرپرست ایرانی این محوطه، متوجه شد که این ظرف یک جام معمولی نیست و آن را به‌عنوان قدیمی‌ترین ایده‌ی مردمان باستان برای تصویر متحرک یا انیمیشن به جهان معرفی کرد.

انیمیشن شهرسوخته

منبع عکس: سایت شهر سوخته

این جام در گوری پنج هزار ساله کشف شد. با بررسی این ظرف مشخص شد با چرخش آن، بز حرکت می‌کند و به سمت درخت زندگی می‌رود و از برگ آن تغذیه می‌کند. هنرمند و نقاش این ظرف با پنج حرکت این بز را طراحی کرده و جهش آن را به تصویر کشیده است. این جام با ارتفاع ۱۰ سانتی‌متر روی یک پایه قرار دارد و برای نوشیدن استفاده می‌شده است.

جراحی جمجمه دختری ۱۴ ساله

جراحی جمجمه شهرسوخته

منبع عکس: سایت تبیان

شهر سوخته از چنان پیشرفتی در علم پزشکی برخوردار بود که در پنج هزار سال پیش جراحی جمجمه در آن‌جا انجام می‌گرفته است. سال ۱۳۵۶ خورشیدی در کاوش‌های این شهر یک گور دست جمعی با ۱۳ اسکلت کشف شد که در جمجه یکی از آن‌ها که دختری حدودا ۱۴ ساله بود، نشانه‌های یک جراحی مشاهد شد. این دختر بیماری هیدورسفالی داشته و اندازه و حجم جمجمه‌ی وی بزرگ شده بود و برای درمان این بیماری آن را جراحی کرده بودند. بعد از عمل این دختر تا چند ماه زنده بوده و بعد به دلیلی که هنوز مشخص نیست فوت کرده است.

تخته و تاس بازی

تخته بازی شهرسوخته

منبع عکس: سایت تبیان

پنج هزار سال پیش مردمان دنیای باستان به بازی و تفریح اهمیت می‌دادند و قدیمی‌ترین تخته نرد بازی به همراه تاس از گور شماره‌ی ۷۶۱ در شهر سوخته پیدا شد. این تخته که ۶۰ مهره‌ی بازی و ۲۰ خانه بازی دارد، از جنس چوب آبنوس و از نمونه‌ی مشابه آن که در بین النهرین و متعلق به تمدن سومر پیدا شده قدیمی‌تر است.

خط کش

خط‌کش ۱۰ سانتی‌متری کشف شده که از چوب آبنوس ساخته شده و دقت نیم میلی‌متر دارد، نشان‌دهنده‌ی وجود علم ریاضی و اهمیت حساب در جامعه‌ی شهر سوخته است.

یافته اشرافی، میمون

میمون شهرسوخته

منبع عکس: سایت خبرگزاری صدا و سیما

در موزه‌ی شهر سوخته بقایای اسکلت میمونی نابالغ با سن کمتر از دو سال با نام ماکاکا در معرض نمایش است. این میمون از گورستان این محوطه پیدا شد و درکنار اسکلت آن ظرفی نیز وجود داشته که شاید آبخوری باشد. باتوجه‌به پژوهش‌های صورت گرفته این میمون بومی این منطقه نبوده و شاید از شرق و جنوب شرق آسیا به شهر سوخته آورده شده باشد.

مالکیت در شهر سوخته

مهر-شهرسوخته

عکاس: رسول عباسی

یکی از اشیایی که در شهر سوخته فراوان به‌ دست‌ می‌آید، اثر مهر روی گل است. آن‌ها برای نشان دادن مالکیت و مهر و موم کردن خانه‌ها، انبارها، وسایل شخصی یا در معاملات اقتصادی و تجاری از مهرهای سنگی و گلی استفاده می‌کردند که اثر این اشیا امروزه در کاوش‌های این شهر یافت می‌شود.

اثر مهر

عکاس: رسول عباسی

غروب شهر سوخته

شهرسوخته

منبع عکس: سایت شهر سوخته

تمدن شهرسوخته با تمام شکوه و عظمت خود در نیمه‌ی نخست هزاره‌ی دوم پیش از میلاد از بین می‌رود. تغییر بستر رودخانه‌ی هیرمند و تغییرات اقلیمی مهم‌ترین دلایل ترک و نابود این شهر باستانی شده است. بعد از متروک شدن شهر در طول چهار هزار سال این محوطه‌ی بزرگ در معرض فرسایش به‌ویژه بادهای سیستان قرار گرفت و رفته رفته سیمای آن دگرگون شد.

موزه شهر سوخته

موزه شهر سوخته

منبع عکس: سایت شهر سوخته

در نزدیکی محوطه شهر سوخته موزه، مجموعه پژوهشی، اداری و رفاهی شهر سوخته قرار دارد. در این موزه قبرها و اسکلت‌های واقعی گورستان شهر سوخته بازسازی شده است و می‌توانید بسیاری از آثار و اشیای به دست آمده از کاوش‌های این شهر را ببینید. همچنین برای آشنایی بیشتر با این تمدن و استان سیستان و بلوچستان، در سفر خود سری به موزه‌ی منطقه‌ای زاهدان در بلوار شهید مطهری این شهر بزنید.

موزه شهر سوخته

منبع عکس: سایت شهر سوخته

شرقی جنوبی‌ام

با شانه‌هایی تا آسمان سهیل و بی انتهایی از ماسه‌زار

تاج زمردین هامون بر سرم و طراز دامن فیروزه‌ای‌ام، دریای مکران

قلب آتشفشانی‌ام تفتان، دست در دست آسمان پرستاره ایستاده است

شاخ و برگ نخل و زیتون و چیکو

گیسوان بهاری هزاران ساله‌ی سرو و انجیر

میراث‌ بان کودکان شادمان و زنان و مردان خرد و صداقتم

مشتاق و منتظر، گلیم رنگارنگم گسترده، خوراک نباهگ و چنگالی

هنوز برای پذیرفتن مهمان جنوبی‌ام گرمم، گسترده‌ام.

برای سفر به این استان و بازدید از شهر سوخته می‌توانید انواع تور زابل از آژانس‌های مختلف را در کجارو ببینید و قیمت آن‌ها را مقایسه کنید. کجارو به شما کمک می‌کند تور مد نظرتان را با پایین‌ترین قیمت خریداری و سفرتان را ارزان‌تر از همه جا برنامه‌ریزی کنید.

منبع کجارو
کاراکتر باقی مانده